Một bài kinh chỉ vài dòng mà đủ làm châm ngôn cho khẩu nghiệp cả đời. Lời nói thành tựu NĂM chi phần thì gọi là THIỆN THUYẾT: đúng thời, đúng sự thật, nhu hoà, liên hệ đến lợi ích, và nói với TỪ TÂM. Và xin thưa ngay: phải có ĐỦ cả năm.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Tăng Chi Bộ, Chương Năm Pháp, kinh 198
- Phẩm — Bà-la-môn (Brāhmaṇavagga)
- Độ dài — kinh chỉ có bốn câu; trang này trích trọn cả bốn
- Bản Việt — Hoà thượng Thích Minh Châu, nhan đề Lời Nói
Đây là một bài kinh rất ngắn nhưng được trích tụng rất nhiều, vì nó nêu đủ tiêu chuẩn của lời nói chân chánh. Đức Phật dạy: lời nói thành tựu năm chi phần thì là "thiện thuyết" (subhāsitā), không phải "ác thuyết" (dubbhāsitā), không có phạm tội và không bị những người có trí chỉ trích. Năm chi phần ấy là: nói đúng thời (kālena), nói đúng sự thật (saccā), nói lời nhu hòa (saṇhā), nói lời liên hệ đến lợi ích (atthasaṁhitā), và nói với lời từ tâm (mettacittena). Điểm đáng lưu ý cho Huynh trưởng khi dạy đoàn sinh là năm chi phần này phải có ĐỦ, chứ không phải chọn lấy một. Một câu nói tuy đúng sự thật nhưng nói không đúng lúc, nói cộc cằn, nói không đem lại lợi ích, hoặc nói với tâm sân hận, thì theo kinh này vẫn chưa phải là lời thiện thuyết. Ngược lại, lời nói êm tai dễ nghe mà không đúng sự thật thì cũng hỏng. Như vậy tiêu chuẩn ở đây gồm cả nội dung (đúng sự thật, có lợi ích), cách thức (nhu hòa), thời điểm (đúng thời), và động cơ bên trong (từ tâm). Bài kinh mở đầu bằng lời tuyên bố, giữa là câu hỏi "Thế nào là năm?" rồi liệt kê, và kết lại bằng chính lời tuyên bố ban đầu — một khuôn mẫu quen thuộc của Tăng Chi Bộ, giúp người nghe dễ ghi nhớ. Vì ngắn gọn và đầy đủ, kinh này rất thích hợp để làm châm ngôn tu tập khẩu nghiệp trong sinh hoạt Gia Đình Phật Tử.
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- Lời tuyên bố mở đầu — Đức Phật nêu: lời nói thành tựu năm chi phần là thiện thuyết, không phải ác thuyết, không có phạm tội, không bị người có trí chỉ trích. (an5.198:1.1)
- Câu hỏi nêu số mục — "Thế nào là năm?" (an5.198:1.2)
- Liệt kê năm chi phần — Nói đúng thời, nói đúng sự thật, nói lời nhu hòa, nói lời liên hệ đến lợi ích, nói với lời từ tâm. (an5.198:1.3)
- Lời kết lặp lại — Lặp lại nguyên vẹn lời tuyên bố mở đầu để chốt lại. (an5.198:1.4)
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| vācā | lời nói | Nhan đề kinh: Vācāsutta — Kinh Lời Nói. |
| subhāsitā | thiện thuyết (lời nói khéo, nói tốt) | |
| dubbhāsitā | ác thuyết (lời nói vụng, nói xấu) | |
| anavajjā | không có phạm tội, không đáng chê | |
| ananuvajjā viññūnaṁ | không bị những người có trí chỉ trích | |
| kālena | đúng thời, hợp lúc | |
| saccā | đúng sự thật, chân thật | |
| saṇhā | nhu hòa, êm dịu | |
| atthasaṁhitā | liên hệ đến lợi ích, có ý nghĩa lợi lạc | |
| mettacittena | với tâm từ | |
| aṅga | chi phần, yếu tố |
Xin thưa đây là một trong những bài kinh ngắn nhất mà con thấy dùng được nhiều nhất. Cả bài chỉ có BỐN câu. Nêu, hỏi, kể ra, rồi lặp lại để chốt.
Câu mở: “Thành tựu NĂM CHI PHẦN, này các Tỷ-kheo, các lời là THIỆN THUYẾT, KHÔNG PHẢI ÁC THUYẾT, KHÔNG CÓ PHẠM TỘI và KHÔNG BỊ NHỮNG NGƯỜI CÓ TRÍ CHỈ TRÍCH.”
Xin để ý ba mức đo trong câu ấy, vì chúng khác nhau. THIỆN THUYẾT — nói cho khéo. KHÔNG CÓ PHẠM TỘI — không có lỗi trong đó. KHÔNG BỊ NGƯỜI CÓ TRÍ CHỈ TRÍCH — đem ra trước người hiểu biết cũng không ai bắt bẻ được.
Rồi năm chi phần: NÓI ĐÚNG THỜI (kālena), NÓI ĐÚNG SỰ THẬT (saccā), NÓI LỜI NHU HOÀ (saṇhā), NÓI LỜI LIÊN HỆ ĐẾN LỢI ÍCH (atthasaṁhitā), và NÓI VỚI LỜI TỪ TÂM (mettacittena).
Xin thưa điều quan trọng nhất khi dạy bài này: chữ Pāli là “thành tựu năm chi phần” (pañcahi aṅgehi samannāgatā) — nghĩa là PHẢI CÓ ĐỦ CẢ NĂM. Không phải chọn lấy một.
Và chỗ ấy mới là chỗ khó, xin bác thử soi từng cặp.
Một câu nói ĐÚNG SỰ THẬT mà nói KHÔNG ĐÚNG LÚC — chưa phải thiện thuyết. Đúng sự thật mà nói CỘC CẰN — chưa phải. Đúng sự thật mà KHÔNG ĐEM LẠI LỢI ÍCH gì — cũng chưa phải.
Và ngược lại: lời ÊM TAI DỄ NGHE mà KHÔNG ĐÚNG SỰ THẬT thì cũng hỏng. Bài kinh không cho ai lấy sự dễ nghe thay cho sự thật.
Xin thưa chi phần thứ năm là chi phần con thấy sâu nhất: NÓI VỚI TỪ TÂM. Bốn chi phần trước đều có thể KIỂM ĐƯỢC TỪ BÊN NGOÀI — đúng lúc chưa, đúng thật chưa, có êm không, có ích không. Riêng chi phần thứ năm thì CHỈ MÌNH MÌNH BIẾT.
Nghĩa là: cùng một câu nói, cùng một giọng, mà TRONG LÒNG khác nhau thì đã khác nhau rồi. Người ta có thể nói lời đúng, nhu hoà, đúng lúc, có ích — mà trong bụng đang hả hê vì bắt được lỗi người khác. Kinh không kể lời ấy là thiện thuyết.
Xin thưa như vậy bài kinh gồm đủ BỐN mặt của một lời nói: NỘI DUNG (đúng sự thật, có lợi ích), CÁCH THỨC (nhu hoà), THỜI ĐIỂM (đúng thời), và ĐỘNG CƠ (từ tâm).
Rồi kinh kết bằng đúng câu mở đầu, lặp lại nguyên vẹn. Lối kết quen thuộc của Tăng Chi Bộ — và ở bài ngắn thế này thì rất tiện học thuộc.
Xin thưa lời cuối cho anh chị em, và con nghĩ bài này nên dán ngay ở đoàn quán. Vì năm chi phần ấy làm thành một BẢNG NĂM CÂU HỎI mà ai cũng tự hỏi được trước khi mở miệng:
“Có đúng lúc không?” — “Có đúng sự thật không?” — “Nói vậy có êm không?” — “Nói ra thì có ích gì không?” — và câu cuối, câu chỉ mình mình trả lời được: “LÒNG MÌNH LÚC NÀY THẾ NÀO?”
Và với các em ngành Thiếu, con xin đề nghị nhấn vào chi phần THỨ NHẤT và THỨ NĂM — hai chi phần các em hay quên nhất. Các em thường nghĩ “con nói thật mà” là đủ. Bài kinh nói: thật thôi chưa đủ — còn phải đúng lúc, và phải thương người mình đang nói.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Nói thật là được rồi.” Kinh đòi ĐỦ CẢ NĂM chi phần: đúng sự thật mà nói không đúng lúc, cộc cằn, hay không đem lợi ích gì thì vẫn chưa phải thiện thuyết.
- “Nói êm tai, dễ nghe là thiện thuyết.” Nhu hoà chỉ là MỘT chi phần; thiếu đúng sự thật thì cũng hỏng.
- “Lời nói thì đo bằng cái người ta nghe được.” Chi phần thứ năm — NÓI VỚI TỪ TÂM — chỉ mình mình biết. Cùng một câu, khác lòng thì đã khác.
- “Kinh này ngắn quá, chắc bị trích thiếu.” Kinh chỉ có BỐN câu — trang này trích trọn cả bốn.
- Ngành Oanh. Học ba chi phần dễ nhất: nói thật, nói êm, nói điều có ích.
- Ngành Thiếu. Nhấn chi phần thứ nhất và thứ năm: “con nói thật mà” chưa đủ — còn phải đúng lúc và phải thương người mình đang nói.
- Ngành Thanh và Huynh Trưởng. Dán năm câu hỏi ở đoàn quán, và tự soi trước khi góp ý cho một em.
- Năm chi phần của lời thiện thuyết là gì?
- Phải có đủ cả năm hay chỉ cần một?
- Chi phần nào chỉ mình mình biết?
- Ba mức đo trong câu mở đầu là gì?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 1 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
