Ra khỏi thành phố — bên hồ, giữa sa mạc, vào một đêm không trăng — bầu trời mở ra và đầy sao. Trang này dạy cách tìm phương hướng xưa nhất của loài người: ngước lên mà nhìn. Viết cho trại huấn luyện A Dục và Lộc Uyển của GĐPT Miền Quảng Đức, nhưng ai đi trại, đi bộ đường rừng hay đi biển đều dùng được.
Phần I · Vì Sao Phải HọcLa bàn có thể hỏng. Bầu trời thì không.Pin hết, điện thoại vào nước, kim la bàn kẹt khi gần sắt thép
Đoàn sinh nào cũng học dùng la bàn. Nhưng la bàn dựa vào một cây kim từ mỏng manh, còn điện thoại thì dựa vào cục pin — và cả hai đều có tật hỏng đúng vào lúc không nên hỏng. Các vì sao đã dẫn đường cho người đi xa suốt mấy nghìn năm mà chưa từng cần sạc, và trong một đêm trời quang, đó là thứ chỉ hướng đáng tin nhất mà em có sẵn.
Còn một điều nữa. Đứng giữa sa mạc lúc nửa đêm với dải Ngân Hà vắt ngang đầu là một trong những trải nghiệm theo người ta suốt đời. Biết đọc bầu trời sẽ biến cảnh ấy từ chỗ chỉ đẹp thành chỗ mình hiểu được.
Một câu đáng mang theo: tìm được Sao Bắc Cực là có hướng Bắc — mà có Bắc rồi thì có đủ bốn hướng. Mọi thứ còn lại trên trang này chỉ là chi tiết.
Cả bầu trời quay quanh một điểm15° mỗi giờ, ngược chiều kim đồng hồ, suốt đêm
Trái Đất tự quay mỗi ngày một vòng, nên với chúng ta, cả bầu trời cũng quay mỗi ngày một vòng — 360° trong 24 giờ, tức là 15° mỗi giờ. Nó quay quanh điểm nằm ngay trên cực Bắc của Trái Đất, và thật may mắn, đúng chỗ đó lại có sẵn một ngôi sao đủ sáng. Ta gọi là Sao Bắc Cực. Nó chỉ cách cực thật 0,7° nên gần như đứng yên: mọi ngôi sao khác đều quay quanh nó.
Hai ngôi sao chỉ đườngMerak và Dubhe, kéo dài khoảng năm lần
- Tìm chòm Bắc Đẩu — bảy ngôi sao sáng xếp hình cái gàu hay cái muôi. Đầu hôm mùa xuân và mùa hè, nó ở khá cao trên bầu trời phía bắc.
- Nhìn hai ngôi sao tạo thành mép ngoài của gàu — cạnh xa cán nhất. Chúng tên là Merak (dưới) và Dubhe (trên).
- Vạch một đường từ Merak qua Dubhe rồi kéo tiếp theo hướng đó, dài chừng năm lần khoảng cách giữa hai sao. Em sẽ tới một ngôi sao sáng vừa phải, đứng khá lẻ loi giữa một vùng trời trống trải.
- Đó là Sao Bắc Cực. Từ nó thả thẳng xuống chân trời: chỗ đó là hướng Bắc thật — không phải bắc từ, mà là bắc thật.
- Giờ quay mặt về Sao Bắc Cực. Trước mặt là BẮC, sau lưng là NAM, tay phải chỉ ĐÔNG, tay trái chỉ TÂY.
Khi Bắc Đẩu đã lặn — dùng chòm chữ W
Chòm Tiên Hậu là hình chữ W rất rõ gồm năm sao, nằm ở phía đối diện Sao Bắc Cực so với Bắc Đẩu. Chòm này lặn thì chòm kia lên cao, nên gộp cả hai lại thì hầu như lúc nào cũng có một tấm biển chỉ đường. Đỉnh giữa chữ W chỉ đại khái về phía Sao Bắc Cực.
Đai Lạp Hộ — vạch đông tây của bầu trờiDùng được ở bất cứ đâu trên Trái Đất, cả hai bán cầu
Chòm Lạp Hộ — người thợ săn — là chòm dễ nhận nhất của bầu trời mùa đông: hai vai sáng, hai chân sáng, và ba ngôi sao xếp thành một hàng ngắn thẳng tắp ở giữa. Ba ngôi đó là cái đai, và chúng giấu một điều kỳ diệu nho nhỏ: ngôi bên phải tên Mintaka chỉ cách xích đạo trời 0,30°. Mà sao nằm trên xích đạo trời thì mọc chính đông, lặn chính tây ở mọi điểm trên Trái Đất. Vậy nên thấy cái đai vừa nhô khỏi chân trời là em đang nhìn gần đúng hướng đông; thấy nó đang lặn là gần đúng hướng tây.
Đây là cách duy nhất dùng được cho các em ở California lẫn cho bất kỳ ai ở nam bán cầu. Chòm Lạp Hộ nhìn thấy được từ gần như khắp hành tinh.
Chòm Nam Thập TựDành cho khi em đi xuống phía nam vùng nhiệt đới
Ở phía nam xích đạo không có ngôi sao sáng nào nằm ngay cực trời. Thay vào đó người đi xa dùng chòm Nam Thập Tự — một cây thánh giá nhỏ gọn gồm bốn sao. Lấy trục dài — từ Gacrux ở trên xuống Acrux ở chân — rồi kéo dài thêm khoảng 4,5 lần chính chiều dài ấy. Chỗ đó là cực nam bầu trời; thả thẳng xuống chân trời là hướng Nam thật.
Bàn tay em là cái thước đo góc luôn mang theoVà nó vừa vặn với em, dù em bao nhiêu tuổi
Duỗi thẳng cánh tay ra thì bàn tay thành cái thước đo bầu trời. Cách này đúng với mọi người — tay em ngắn thì bàn tay em cũng nhỏ, nên góc đo ra vẫn thế. Nhà thiên văn, người đi biển và hướng đạo sinh đều dùng.
Giờ đến phần hữu dụng: đo xem Sao Bắc Cực cao bao nhiêu trên chân trời là biết vĩ độ của mình. Từ San Bernardino, nó đứng cao chừng 34° — một nắm tay cộng thêm hơn một bàn tay dang — vì mình ở vĩ độ 34,1° Bắc. Người đi biển đã vượt đại dương bằng đúng sự thật này suốt mấy trăm năm, trước khi có cái đồng hồ nào đủ chính xác để tính kinh độ.
Cách đọc la bàn — và cách dùng sao để kiểm tra nó360 độ, mười sáu hướng, một chỗ hiệu chỉnh quan trọng
Hoa gió chia đường chân trời thành 360 độ, bắt đầu từ Bắc = 0° rồi đếm theo chiều kim đồng hồ: Đông 90°, Nam 180°, Tây 270°. Giữa bốn hướng chính là bốn hướng chéo — Đông Bắc 45°, Đông Nam 135°, Tây Nam 225°, Tây Bắc 315° — và chen giữa nữa thành mười sáu hướng cả thảy.
- Cầm la bàn nằm ngang trên lòng bàn tay, ngang thắt lưng, tránh xa mọi thứ bằng sắt — con dao, cái đèn pin, cánh cửa xe, ngay cả cái khoá thắt lưng cũng kéo lệch kim.
- Chờ kim đứng yên. Đầu đỏ của kim chỉ về bắc từ.
- Xoay vòng chia độ tới khi mũi tên định hướng nằm gọn dưới kim đỏ. Rồi đọc số độ ở vạch chỉ.
- Đi theo số độ ấy, nhắm sẵn một cái cây hay tảng đá phía trước trên đường thẳng đó, đừng cắm mặt nhìn kim.
Cũng bầu trời ấy, mà không còn mốc nào trên mặt đấtNgười đi biển vượt đại dương thế nào khi chưa có vệ tinh
Ngoài biển không có ngọn đồi nào để nhắm, không có lối mòn nào để theo — chính vì vậy mà người đi biển trở thành những người đọc sao giỏi nhất. Ba điều trên trang này, suốt mấy trăm năm, chính là toàn bộ nghề đi biển:
- Vĩ độ nhờ Sao Bắc Cực. Đo độ cao của nó trên chân trời là biết mình ở bao xa về phía bắc, sai số chừng một độ. Con tàu cứ chạy lên hoặc xuống cho tới khi Sao Bắc Cực đứng đúng độ cao cần thiết, rồi bẻ lái chạy thẳng về tây theo đúng vĩ độ ấy cho tới khi thấy đất. Người ta gọi là "chạy theo vĩ độ", và phần lớn Đại Tây Dương đã được vượt qua như vậy.
- Đông tây nhờ đai Lạp Hộ. Khi không còn thấy bờ, cái đai nhô lên khỏi mặt nước là một mốc hướng đông đáng tin — và nó vẫn đúng khi xuống dưới xích đạo, nơi Sao Bắc Cực đã biến mất hẳn.
- Hướng nam nhờ Nam Thập Tự. Khi tàu qua xích đạo, Sao Bắc Cực chìm xuống dưới chân trời và chòm Thập Tự thay chỗ. Ngư dân Việt Nam đánh cá vùng biển phía nam, và mọi thuỷ thủ vòng qua mũi Hảo Vọng, đều nhờ vào nó.
Một lưu ý cho ai ở trên nước: ngoài biển đường chân trời sắc nét và bằng phẳng, nên đo độ cao ngôi sao dễ hơn nhiều so với trên bờ, chỗ nào cũng có đồi núi che. Nếu có dịp thử điều này từ một chiếc thuyền vào đêm trời quang, đừng bỏ lỡ.
Tận dụng cho hết một đêm trời tốiVài điều thực tế cho trại A Dục và Lộc Uyển
- Chọn đêm không trăng. Trăng rằm xoá mất phần lớn bầu trời. Nhắm những ngày quanh mùng một — cuối và đầu tháng âm lịch, thứ mà lịch của mình tra rất dễ.
- Cho mắt 20–30 phút. Mắt quen tối rất lâu mới được mà mất thì tức khắc: chỉ liếc một cái màn hình điện thoại trắng là phải chờ lại từ đầu. Bọc giấy bóng đỏ hay quả bóng bay đỏ lên đèn pin — ánh đỏ phá mắt quen tối ít nhất.
- Ra xa ánh đèn và để lộ đường chân trời. Bờ hồ hay sa mạc trống là lý tưởng: phải nhìn được xuống tận chân trời mới thả được đường từ Sao Bắc Cực xuống và đánh dấu hướng bắc trên mặt đất.
- Mang theo hai cây gậy. Cắm một cây xuống đất, ngắm Sao Bắc Cực qua đầu gậy, rồi cắm cây thứ hai cách vài bước trên cùng đường ngắm. Thế là em có một đường bắc–nam trên mặt đất, sáng ra vẫn còn — cách hay để chứng minh cho cả toán thấy là phương pháp có tác dụng thật.
- Đi đôi và báo cho người ở nhà biết. Lúc rời trại đi trong tối để tránh ánh đèn chính là lúc người ta hay trẹo chân. Hai cái đèn, hai người, và một anh chị Huynh Trưởng biết em đi đâu.
Sáu cách tự kiểm traCâu nào trả lời xong cũng có lời giải thích
Không cần ghi danh, không gửi gì đi đâu — tất cả chạy ngay trên máy của em. Điểm cao nhất mỗi trò chỉ lưu trong máy này. Riêng phần trắc nghiệm nên chơi hai lần: một lần trước khi đi trại và một lần sau khi về.
Sáu bài giảng dưới bầu trời thậtBấm vào hình để xem
Các video này nằm trên YouTube và thuộc về những người đã thực hiện. Chúng tôi chỉ dẫn liên kết để các em học hỏi.
Các con số lấy từ đâuMọi số liệu trên trang này đều kiểm lại được
- Polaris — Wikipedia ↗ Khoảng cách tới cực trời thật, cấp sao 1,98, và quy tắc độ cao của nó bằng vĩ độ của mình.
- Orion's Belt as a celestial bridge — EarthSky ↗ Vì sao sao Mintaka nằm trên xích đạo trời lại mọc chính đông ở khắp nơi trên Trái Đất.
- The Southern Cross — EarthSky ↗ Nam Thập Tự thấy được tới vĩ độ bắc nào, và cách dùng trục dài của nó để tìm hướng nam.
- Magnetic declination calculator — NOAA ↗ Gõ toạ độ đất trại vào là ra đúng độ từ thiên cho chỗ đó và ngày đó — nên làm trước mỗi kỳ trại.
- Stellarium Web ↗ Một nhà chiếu hình sao miễn phí chạy ngay trên trình duyệt. Đặt đúng chỗ đất trại và ngày giờ, tua thời gian tới, là biết trước đêm đó bầu trời sẽ ra sao.
Thực hành cùng Gia Đình Phật Tử Huyền Quang
Xem sao tìm phương hướng là một phần trong chương trình huấn luyện và các kỳ trại của Gia Đình Phật Tử Huyền Quang. Kính mời quý phụ huynh và các em đoàn sinh cùng tham gia sinh hoạt hằng tuần để được các anh chị Huynh Trưởng hướng dẫn tận tay — và ra trại, dưới một bầu trời tối thật. Mọi thắc mắc xin liên hệ Ban Huynh Trưởng đơn vị.
Liên hệ & Tham gia sinh hoạt →
