Vì sao có một đêm như thế

Trung Thu rơi vào đêm rằm tháng Tám, lúc trăng tròn và sáng nhất trong năm. Khởi thuỷ nó là một lễ nông nghiệp xưa — mùa màng đã xong, việc đồng áng nhẹ đi, người ta ngẩng lên nhìn trời. Qua nhiều thế kỷ, nó thành hai thứ cùng lúc: Tết Đoàn Viên, tết của sum họp, và Tết Thiếu Nhi, tết của trẻ con.

Trên mặt trăng ấy, theo chuyện kể của người Việt, có hai người ở. Chú Cuội ngồi dưới gốc đa quý cứu người; cây bật gốc bay lên, chú níu rễ, thế là bị kéo theo — một người của mặt đất bị lỗi lầm của chính mình kéo lên trời. Chị Hằng cũng ở đó, trong cung lạnh, đẹp mà một mình. Các em tìm cả hai người ấy trong vầng trăng tròn, và chính việc tìm ấy đã là một nửa cái tết.

Sáu đội, sáu cái tên

Các đội không gọi là Đội Đỏ, Đội Xanh. Mỗi đội mang tên một người trong lịch sử nước Việt, và trước khi bắt đầu, các em được nghe người ấy là ai. Chỉ mất năm phút mà làm cho cái tên đội có nghĩa suốt cả đêm.

Thi làm lồng đèn

Lồng đèn ngôi sao — đèn ông sao — là chiếc đèn em nhỏ Việt Nam nào cũng biết. Mười nan tre buộc thành hai hình năm cạnh chồng lên nhau, năm nan ngắn chống cho có bụng, rồi dán giấy kiếng màu lên các mặt. Đủ đơn giản để một em bảy tuổi phụ được, và đủ khó để cả đội cãi nhau về nó.

1. Buộc khung — hai khung sao năm cánh, buộc ở mọi chỗ giao nhau bằng dây kẽm nhỏ hoặc chỉ. Chính khâu này quyết định ngôi sao có thẳng hay không.
2. Chống bụng — năm nan ngắn chống giữa hai khung, để ngôi sao có bề dày và cây nến có chỗ đứng.
3. Dán giấy — dán giấy kiếng lên từng mặt tam giác, mỗi lần một màu. Đội nào năm 2016 cũng chọn xen kẽ — hồng, xanh lá, vàng, xanh dương — để ánh sáng xuyên qua thành từng vạt.
4. Ghi tên — một tấm thẻ gấp đặt phía trước, tên đội viết chữ in. Rồi bỏ tay ra.

Và một thứ đèn không phải ngôi sao

Người dạy các em làm lồng đèn là HTr. Minh Hạnh – Lưu Đức Hồng Phúc, và ngôi sao mới chỉ là nửa phần anh dạy theo hình vẽ. Nửa còn lại anh dạy theo trí nhớ, vì đó là thứ anh từng chơi hồi nhỏ ở Việt Nam: chiếc lồng đèn làm bằng cái lon sữa Ông Thọ đã hết.

Đục một vòng lỗ quanh cái lon, xuyên một sợi kẽm cứng qua giữa cho nó quay được như bánh xe, buộc sợi kẽm ấy vào đầu một cây tre dài, rồi cắm cây nến vào trong. Xong thì đẩy. Cái lon lăn trên mặt đất, ánh nến hắt qua những lỗ đục mà xoay vòng vòng, và đứa nhỏ đi sau nó trong bóng tối đang cầm món đồ chơi rẻ nhất mà vui nhất của cả buổi tối.

Thi nấu ăn

Việc nấu ăn không bắt đầu lúc cuộc thi bắt đầu. Nó bắt đầu từ hôm trước, khi HTr. Diệu Thanh – Trần Quang Lương Yến Tâm đi chợ, mua một lần cho đủ sáu đội.

Rồi buổi trưa hôm ấy, các em tới sớm — không phải tất cả, chỉ các em đội trưởng và chúng trưởng. Chị Diệu Thanh nấu qua một lượt trước mặt các em: chừng này thứ đó, để lửa chừng này lâu, nếm ở khúc này. Các em nhìn, các em làm thử, các em hỏi. Rồi các em được cho về đội mình để chỉ lại.

Một em đội trưởng được dạy một lần, rồi phải dạy lại sáu bảy người khác. Đó chính là cách huấn luyện của tổ chức này, và ở đây nó được giấu dưới hình thức một buổi học nấu ăn.

Cho nên tới lúc bếp đỏ lửa và cả hội trường đứng nhìn, không em nào ở bàn ấy phải chờ người lớn bảo làm gì. Em đứng đầu đội ấy đã được dạy lúc trưa, và bảy giờ tối thì đang dạy lại người khác, còn nồi nước sốt thì hoặc vừa miệng hoặc không.

Trong lúc chờ hồ khô, cũng những đội ấy dời sang đầu kia hội trường, nơi bếp ga du lịch đã dọn sẵn trên bàn xếp. Đây không phải người lớn nấu cho các em xem. Các em nấu, còn quý anh chị Huynh Trưởng đứng sau, tay chắp ra sau lưng — việc ấy khó hơn tự tay làm nhiều.

Không đòi món cao sang gì. Một dĩa gỏi, một món xào, thứ gì nấu xong kịp trong lúc chiếc lồng đèn khô, và chấm được cho công bằng bởi năm người với mấy cái muỗng nhựa.

Chấm: lồng đèn đặt cạnh món ăn

Rồi tới cách bày khiến cả buổi tối trở nên có ý nghĩa. Lồng đèn của mỗi đội dựng phía sau một chiếc bàn, hai tô món ăn của đội đặt phía trước, tấm thẻ tên ở giữa. Sáu chiếc bàn. Sáu ngôi sao. Mười hai tô. Ban giám khảo đi dọc hàng.

Đội làm ngôi sao đẹp mà cháy món ăn thì không thắng. Đội nấu ngon mà buộc khung méo cũng không thắng. Bài học nằm ở đó, và không ai phải nói ra thành lời.

Rồi tới lượt từng đội diễn kịch và múa

Đèn đã chấm, món đã nếm. Phần kế của đêm thuộc về sân khấu, và vẫn thi theo đội như hai phần trước. Hội trường treo đầy lồng đèn giấy và bong bóng, ghế xoay lại, các đội lần lượt lên — một bài hát ai cũng thuộc, một điệu múa các chị lớn đã tập từ tháng Tám, và một vở kịch ngắn có anh của em nào đó đóng vai chú Cuội, đóng dở, và cố tình đóng dở.

Không ai đang được đào tạo để đi làm nghệ sĩ. Điều đáng nói là em nào chín tuổi đã đứng trước hai trăm người thì tới mười lăm tuổi đứng trước cả lớp thấy dễ hơn nhiều.

Bánh Trung Thu, chở về từ Westminster

Đâu đó giữa tiết mục cuối và lúc tắt đèn, HTr. Tâm Nguyên Quang – Nguyễn Lương Giang bắt đầu cắt bánh Trung Thu cho các em, và bánh rất ngon.

Bánh không mua ở siêu thị Mỹ. Mỗi mùa thu, các gia đình ở đây lái xe hơn một tiếng về hướng tây, tới Little Saigon — đường Bolsa vùng Westminster và Garden Grove, cộng đồng người Việt lớn nhất ngoài Việt Nam — nơi từ cuối hè các tủ kính tiệm bánh đã đầy bánh: bánh nướng vỏ vàng in hoa văn trên mặt, và bánh dẻo trắng mềm thơm mùi hoa bưởi.

Một cái bánh đặc tới mức không ai ăn hết một mình; phải cắt thành từng miếng nhỏ rồi chuyền tay nhau — và đó chính là ý của nó. Tiếng Việt gọi ngày này là Tết Đoàn Viên, và một cái bánh mình ăn một mình không hết đúng là cái bánh hợp với cái tên ấy.

Rồi ra ngoài, vào bóng tối

Việc cuối cùng xảy ra chính là việc mà cả buổi tối được dựng lên vì nó. Đèn hội trường hạ xuống, nến được thắp trong từng chiếc lồng đèn — đèn giấy, những ngôi sao các đội vừa làm chiều nay, và cái lon lăn dưới đất — rồi các em đi ra khỏi hội trường, rước đèn quanh khuôn viên chùa.

Đó không phải cuộc diễu hành cho ai xem. Ngoài ấy không có khán giả; chỉ có các em, bóng tối, và một vòng những đốm sáng nhỏ đi hết một vòng khuôn viên rồi trở về. Lâu chừng bằng một bài hát.

Sang năm hỏi lại các em nhớ gì, các em sẽ không nhớ đội nào thắng. Các em sẽ nhớ buổi đi vòng quanh chùa trong bóng tối, tay cầm thứ chính mình đã làm ra hồi chiều.

Trọn bộ hình đêm ấy — 68 tấm

Bấm vào tấm nào là xem lớn tấm ấy. Dùng phím mũi tên, hoặc vuốt trên điện thoại, để sang tấm kế; bấm Esc để đóng.