Bà Mahāpajāpatī Gotamī cùng năm trăm Tỳ-kheo-ni xin được giáo giới. Tôn giả Nandaka dạy một buổi. Hôm sau Đức Phật bảo: hãy dạy lại lần nữa.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Trung Bộ, bài 146
- Người nghe — năm trăm Tỳ-kheo-ni
- Người dạy — Tôn giả Nandaka
- Trên trang này — bài thứ ba ghi hàng ni, sau Thig 3.5 và SN 5.1
Kinh Giáo giới Nandaka ghi lại hai buổi giảng của Tôn giả Nandaka cho khoảng năm trăm Tỷ-kheo-ni, dưới sự sắp đặt của chính Đức Phật. Bà Mahāpajāpati Gotamī dẫn năm trăm Tỷ-kheo-ni đến xin Thế Tôn giáo giới. Bấy giờ các Thượng tọa Tỷ-kheo thay phiên nhau giáo giới Tỷ-kheo-ni, riêng Tôn giả Nandaka không muốn nhận phiên mình. Thế Tôn hỏi Tôn giả Ānanda cho rõ, rồi đích thân bảo: "Này Nandaka, hãy giáo giới Tỷ-kheo-ni!" Tôn giả Nandaka đến Rājakārāma và mở đầu bằng một lối dạy rất đặc biệt: dạy bằng cách đặt câu hỏi, ai biết thì nói biết, ai không biết thì nói không biết, ai nghi thì cứ hỏi. Ngài lần lượt dẫn chúng Tỷ-kheo-ni quán ba nhóm pháp: sáu nội xứ (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), sáu ngoại xứ (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) và sáu thức thân (nhãn thức… ý thức) — mỗi nhóm đều theo công thức vô thường, khổ, không phải là "của tôi, là tôi, là tự ngã của tôi". Chúng Tỷ-kheo-ni trả lời rành rẽ, cho thấy các vị đã "khéo thấy như chơn với chánh trí tuệ". Kế đó Tôn giả dùng ba ví dụ nổi tiếng. Ngọn đèn dầu: dầu, bấc, ngọn lửa đều vô thường thì ánh sáng đâu thể thường còn — cũng vậy, các căn các trần vô thường thì cảm thọ do chúng làm duyên không thể thường còn. Cây lớn có lõi: rễ, thân, cành lá vô thường thì bóng mát đâu thể thường hằng. Người đồ tể thiện xảo: con dao sắc bén là Thánh trí tuệ, cắt đứt các dây gân bên trong tức dục hỷ và tham, tách rời sáu nội xứ khỏi sáu ngoại xứ; da đã lột thì không thể nói con bò còn dính liền với da như trước. Cuối bài, Tôn giả dạy bảy giác chi đưa đến vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Thế Tôn ví buổi giảng thứ nhất như mặt trăng ngày mười bốn — chúng ni hoan hỷ nhưng tâm chưa thỏa mãn, nên bảo giảng lại. Sau buổi thứ hai, Thế Tôn ví như trăng ngày rằm: trong năm trăm Tỷ-kheo-ni ấy, vị cuối cùng cũng chứng Dự lưu, không còn đọa lạc, chắc chắn đạt đến chánh giác.
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- Duyên khởi: Mahāpajāpati Gotamī thỉnh cầu — Tại Sāvatthi, Jetavana, tinh xá ông Anāthapiṇḍika. Bà Mahāpajāpati Gotamī cùng khoảng năm trăm Tỷ-kheo-ni đến xin Thế Tôn giáo giới, giảng dạy, thuyết pháp cho Tỷ-kheo-ni. (SC 1-3)
- Thế Tôn chỉ định Tôn giả Nandaka — Các Thượng tọa Tỷ-kheo thay phiên giáo giới Tỷ-kheo-ni, nhưng Tôn giả Nandaka không muốn thay phiên. Thế Tôn hỏi Tôn giả Ānanda hôm nay đến phiên ai, rồi gọi Tôn giả Nandaka và bảo đi giáo giới. (SC 4-9)
- Buổi giáo giới thứ nhất tại Rājakārāma — lối dạy bằng cách đặt câu hỏi — Sau khi khất thực ở Sāvatthi, Tôn giả một mình đi đến Rājakārāma (Vương Tự). Ngài mở đầu: sẽ có cuộc luận thuyết bằng cách đặt câu hỏi; ai biết nói biết, ai không biết nói không biết, ai nghi thì hỏi. Chúng Tỷ-kheo-ni hoan hỷ vì được mời hỏi. (SC 10-12)
- Quán sáu nội xứ, sáu ngoại xứ, sáu thức thân là vô thường, khổ, vô ngã — Ba vòng vấn đáp theo cùng một công thức: mắt/tai/mũi/lưỡi/thân/ý — sắc/thanh/hương/vị/xúc/pháp — nhãn thức/nhĩ thức/tỷ thức/thiệt thức/thân thức/ý thức: là vô thường, là khổ, không hợp lý khi xem là 'của tôi, là tôi, là tự ngã của tôi'. Mỗi vòng kết bằng lời tán thán 'Lành thay, lành thay'. (SC 13-54)
- Ví dụ ngọn đèn dầu — Dầu, bấc, ngọn lửa, ánh sáng đều vô thường, chịu sự biến hoại; không thể nói ánh sáng là thường còn. Cũng vậy, không thể nói sáu NỘI xứ (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và cảm thọ do duyên sáu nội xứ là thường hằng — theo Pāli mn146:9.11 “cha khome ajjhattikā āyatanā aniccā”. (SC 55-58)
- Ví dụ cây lớn có lõi — Rễ, thân cây, cành lá, bóng cây đều vô thường; không thể nói bóng mát là thường hằng. Cũng vậy, không thể nói sáu NGOẠI xứ (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) và cảm thọ do duyên sáu ngoại xứ là thường còn — theo Pāli mn146:10.10 “cha khome bāhirā āyatanā aniccā”. (SC 59-62)
- Ví dụ người đồ tể thiện xảo và giải thích ý nghĩa — Người đồ tể thiện xảo lột da bò rồi bao trùm con bò lại bằng chính da ấy, không thể nói bò còn dính liền với da như trước. Giải thích: thịt trong là sáu nội xứ, da ngoài là sáu ngoại xứ, các dây thịt/gân/khớp xương phía trong là dục hỷ và tham, con dao sắc bén là Thánh trí tuệ cắt đứt nội phiền não, nội kiết sử, nội triền phược. (SC 63-65)
- Bảy giác chi — Bảy giác chi: niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả — y chỉ viễn ly, y chỉ ly tham, y chỉ đoạn diệt, hướng đến từ bỏ; do tu tập, làm cho sung mãn, đưa đến vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Rồi Tôn giả cho giải tán. (SC 66-67)
- Ví dụ mặt trăng ngày mười bốn — Thế Tôn bảo giảng lại — Các Tỷ-kheo-ni đến đảnh lễ Thế Tôn rồi ra đi. Thế Tôn dạy các Tỷ-kheo: như ngày Bố-tát mười bốn, mặt trăng chưa tròn; cũng vậy các Tỷ-kheo-ni hoan hỷ nhưng tâm trí chưa được thỏa mãn. Ngài bảo Tôn giả Nandaka ngày mai giáo giới lại. (SC 68-74)
- Buổi giáo giới thứ hai (lặp lại toàn bộ) — Hôm sau Tôn giả Nandaka lại đến Rājakārāma và giảng lại y hệt bài trước: lối dạy bằng câu hỏi, ba nhóm sáu pháp, ba ví dụ, và bảy giác chi. (SC 75-132)
- Ví dụ mặt trăng ngày rằm — năm trăm Tỷ-kheo-ni chứng quả — Thế Tôn dạy: như ngày Bố-tát rằm, mặt trăng đã tròn; cũng vậy các Tỷ-kheo-ni hoan hỷ và tâm tư được thỏa mãn. Trong năm trăm Tỷ-kheo-ni ấy, vị cuối cùng chứng được Dự lưu, không còn bị đọa lạc, chắc chắn đạt đến chánh giác. Các Tỷ-kheo hoan hỷ tín thọ. (SC 133-136)
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| ovāda | giáo giới, lời khuyên dạy | Tên kinh Nandakovāda = Nandaka + ovāda: lời giáo giới của Tôn giả Nandaka. |
| bhikkhunī | Tỷ-kheo-ni | Nữ tu sĩ đã thọ giới cụ túc. |
| bhaginī (bhaginiyo) | Hiền tỷ, chị em | Cách Tôn giả Nandaka xưng hô với chúng Tỷ-kheo-ni. |
| paṭipucchakathā | luận thuyết bằng cách đặt câu hỏi | Phương pháp dạy của Tôn giả Nandaka trong kinh này. |
| anicca | vô thường | |
| dukkha | khổ | |
| vipariṇāmadhamma | chịu sự biến hoại | |
| attā / anattā | tự ngã / vô ngã | Công thức 'Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi' được bác bỏ. |
| ajjhattikāni āyatanāni | sáu nội xứ (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) | |
| bāhirāni āyatanāni | sáu ngoại xứ (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) | |
| viññāṇa | thức | Sáu thức thân: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. |
| vedanā | cảm thọ | Lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ. |
| nandīrāga | dục hỷ và tham | Được ví như dây thịt, dây gân, dây khớp xương phía trong con bò. |
| ariyā paññā | Thánh trí tuệ | Ví như con dao sắc bén của người đồ tể, cắt đứt kiết sử. |
| saṁyojana | kiết sử, sự trói buộc | |
| bojjhaṅga | giác chi | Bảy giác chi: niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả. |
| cetovimutti / paññāvimutti | tâm giải thoát / tuệ giải thoát | |
| āsava | lậu hoặc | |
| sotāpanna | Dự lưu (bậc nhập dòng thánh) | avinipātadhamma niyata sambodhiparāyana: không còn bị đọa lạc, chắc chắn đạt đến chánh giác. |
| uposatha | ngày Bố-tát | Ví dụ trăng ngày mười bốn (chưa tròn) và ngày rằm (đã tròn). |
Cách Tôn giả Nandaka dạy là chỗ đáng học nhất. Ngài không giảng suông. Ngài hỏi: mắt là thường hay vô thường? — Vô thường. — Cái gì vô thường là khổ hay lạc? — Khổ. Ba vòng vấn đáp qua sáu nội xứ, sáu ngoại xứ, sáu thức thân.
Và mỗi vòng ngài đều tán thán. "Lành thay, lành thay." Ngài xác nhận các vị ni trả lời đúng — không phải ngài trả lời hộ.
Rồi hai ví dụ. Ngọn đèn dầu: dầu, bấc, ngọn lửa, ánh sáng — tất cả đều vô thường, nên không thể nói ánh sáng là thường còn. Cây lớn có lõi: rễ, thân, cành lá, bóng cây — không thể nói bóng mát là thường hằng.
Chỗ chúng tôi phải đính chính, và đây là lỗi nặng nhất đợt này. Bản tra cứu ghi ví dụ ngọn đèn dầu ứng với sáu ngoại xứ. Theo Pāli thì ngược lại: đèn dầu ứng với sáu NỘI xứ (mn146:9.11 — cha khome ajjhattikā āyatanā aniccā), còn cây lớn mới ứng với sáu NGOẠI xứ (mn146:10.10 — cha khome bāhirā āyatanā aniccā).
Và gốc của lỗi nằm ở bản in. Lượt soi độc lập tìm ra: bản điện tử tiếng Việt ở SC 57 và SC 61 có chỗ in lẫn nội xứ với ngoại xứ. Bộ tra cứu chép theo bản in nên sai theo. Chúng tôi sửa theo Pāli và ghi rõ chỗ bản in lẫn để quý anh chị biết mà đối chiếu.
Ví dụ thứ ba là chỗ hay nhất về nghề dạy. Người đồ tể thiện xảo mổ con bò: không cắt vào phần thịt, không cắt vào phần da, mà cắt đúng chỗ dây gân, dây khớp ở giữa. Cũng vậy, người dạy phải cắt đúng chỗ nối — không phá thịt, không phá da.
Đoạn kết mới là điều tôi mong đưa lên trang. Dạy xong một buổi, các vị ni hoan hỷ. Nhưng hôm sau Đức Phật bảo Nandaka dạy lại lần nữa. Dạy lần hai xong, Ngài nói: bây giờ thì trong năm trăm vị, vị thấp nhất cũng đã chứng Dự Lưu.
Vì sao chi tiết ấy quan trọng. Lần đầu chưa đủ — và điều đó không phải lỗi của người nghe. Đức Phật không bảo các vị ni cố gắng hơn; Ngài bảo người dạy dạy lại. Đây là bài học cho huynh trưởng.
Hai chỗ nhỏ khác cũng sửa. Danh sách sáu thức thân bỏ sót "thiệt thức" (chỉ ghi năm), và một ô trích có Pāli/Anh thuộc đoạn khác với câu Việt — đã thay cho khớp.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Ngài giảng cho các vị ni nghe.” Ngài hỏi, và các vị ni trả lời đúng.
- “Đèn dầu ví cho ngoại xứ.” Theo Pāli là nội xứ; bản in tiếng Việt có chỗ lẫn.
- “Dạy một lần là xong.” Đức Phật bảo dạy lại lần nữa.
- Ngành Oanh. Ngọn đèn dầu: dầu hết thì đèn tắt — ánh sáng có thường còn không?
- Ngành Thiếu. Ví dụ người đồ tể cắt đúng chỗ khớp — hỏi: dạy đúng chỗ nghĩa là gì?
- Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Lần đầu chưa đủ thì dạy lại — đọc kèm AN 5.159.
- Tôn giả Nandaka dạy bằng cách nào?
- Đèn dầu ví cho gì, cây lớn ví cho gì?
- Ví dụ người đồ tể nói gì về việc dạy?
- Vì sao Đức Phật bảo dạy lại?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 3 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
