Năm Giới

Năm giới là bước đầu tiên trên con đường tu tập của người cư sĩ — không chỉ là những điều răn, mà là một liệu trình chữa lành cho tâm. Bài viết của Trưởng lão Thanissaro Bhikkhu giới thiệu năm học giới, năm món quà vô úy, và năng lực trị liệu của giới hạnh.

Năm GiớiNăm học giới căn bản của người cư sĩ Phật tử

Năm học giới căn bản này được tất cả người cư sĩ Phật tử đang tu tập gìn giữ. Các giới thường được đọc tụng ngay sau khi đọc lời quy y Phật, quy y Pháp (Dhamma) và quy y Tăng (Sangha).

• 1. Panatipata veramani sikkhapadam samadiyami
  Con xin thọ trì học giới tránh xa sự sát hại các loài chúng sinh.
• 2. Adinnadana veramani sikkhapadam samadiyami
  Con xin thọ trì học giới tránh xa sự lấy của không cho.
• 3. Kamesu micchacara veramani sikkhapadam samadiyami
  Con xin thọ trì học giới tránh xa sự tà hạnh trong các dục.
• 4. Musavada veramani sikkhapadam samadiyami
  Con xin thọ trì học giới tránh xa lời nói không chân chánh.
• 5. Suramerayamajja pamadatthana veramani sikkhapadam samadiyami
  Con xin thọ trì học giới tránh xa các thứ rượu men, chất say và ma túy khiến tâm buông lung phóng dật.

Năm Món Quà Vô ÚyNăm đại thí của vị Thánh đệ tử — AN 8.39

“Này các Tỳ-kheo, có năm sự bố thí này, năm đại thí — nguyên sơ, có tự lâu đời, theo truyền thống, cổ xưa, không pha tạp, không pha tạp ngay từ ban đầu — không bị nghi ngờ, sẽ không bao giờ bị nghi ngờ, và không bị các vị Sa-môn, Bà-la-môn có trí quở trách. Thế nào là năm?

“Ở đây, một vị đệ tử của bậc Thánh, từ bỏ sự sát sinh, tránh xa sự sát sinh. Khi làm như vậy, vị ấy đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh. Khi đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh, chính vị ấy được chia phần vô lượng sự vô úy, sự không hận thù và sự không áp bức. Đây là sự bố thí thứ nhất, đại thí thứ nhất — nguyên sơ, có tự lâu đời, theo truyền thống, cổ xưa, không pha tạp, không pha tạp ngay từ ban đầu — không bị nghi ngờ, sẽ không bao giờ bị nghi ngờ, và không bị các vị Sa-môn, Bà-la-môn có trí quở trách…”

“Lại nữa, từ bỏ sự lấy của không cho (trộm cắp), vị đệ tử của bậc Thánh tránh xa sự lấy của không cho. Khi làm như vậy, vị ấy đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh. Khi đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh, chính vị ấy được chia phần vô lượng sự vô úy, sự không hận thù và sự không áp bức. Đây là sự bố thí thứ hai…”

“Lại nữa, từ bỏ tà hạnh, vị đệ tử của bậc Thánh tránh xa tà hạnh. Khi làm như vậy, vị ấy đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh. Khi đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh, chính vị ấy được chia phần vô lượng sự vô úy, sự không hận thù và sự không áp bức. Đây là sự bố thí thứ ba…”

“Lại nữa, từ bỏ sự nói dối, vị đệ tử của bậc Thánh tránh xa sự nói dối. Khi làm như vậy, vị ấy đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh. Khi đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh, chính vị ấy được chia phần vô lượng sự vô úy, sự không hận thù và sự không áp bức. Đây là sự bố thí thứ tư…”

“Lại nữa, từ bỏ việc dùng các chất gây say, vị đệ tử của bậc Thánh tránh xa việc dùng các chất gây say. Khi làm như vậy, vị ấy đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh. Khi đem lại sự vô úy, sự không hận thù, sự không áp bức cho vô lượng chúng sinh, chính vị ấy được chia phần vô lượng sự vô úy, sự không hận thù và sự không áp bức. Đây là sự bố thí thứ năm, đại thí thứ năm — nguyên sơ, có tự lâu đời, theo truyền thống, cổ xưa, không pha tạp, không pha tạp ngay từ ban đầu — không bị nghi ngờ, sẽ không bao giờ bị nghi ngờ, và không bị các vị Sa-môn, Bà-la-môn có trí quở trách.” — AN 8.39

Năng Lực Trị Liệu Của GiớiGiới đức như một liệu pháp cho tâm bị thương tổn

Đức Phật giống như một vị lương y, chữa trị những căn bệnh tâm linh của loài người. Con đường tu tập mà Ngài chỉ dạy giống như một liệu trình trị liệu cho những tâm hồn đang đau khổ. Cách hiểu về Đức Phật và giáo pháp của Ngài như vậy đã có từ những bản kinh xưa nhất, mà cũng rất thời sự. Pháp hành thiền của đạo Phật thường được giới thiệu như một hình thức chữa lành, và ngày nay khá nhiều nhà tâm lý trị liệu khuyên bệnh nhân của họ thử tập thiền như một phần của việc điều trị.

Tuy nhiên, sau nhiều năm giảng dạy và thực tập thiền như một liệu pháp, nhiều người trong chúng tôi nhận ra rằng chỉ riêng thiền tập thôi thì chưa đủ. Theo kinh nghiệm của riêng tôi, tôi thấy các thiền sinh phương Tây thường bị vướng mắc bởi một sự u ám và thiếu lòng tự trọng nhiều hơn bất cứ người Á Đông nào tôi từng dạy. Tâm hồn họ bị nền văn minh hiện đại làm tổn thương đến mức thiếu đi sức bật và sự kiên trì cần thiết trước khi các pháp hành định và tuệ có thể thật sự có tác dụng trị liệu. Nhiều vị thầy khác cũng nhận thấy vấn đề này, và vì thế, không ít người trong số họ đã kết luận rằng con đường của đạo Phật là chưa đủ cho những nhu cầu riêng của chúng ta. Để bù đắp cho sự thiếu hụt ấy, họ đã thử nghiệm nhiều cách bổ sung cho pháp hành thiền, kết hợp nó với những thứ như thần thoại, thi ca, tâm lý trị liệu, hoạt động xã hội, lều xông hơi, các nghi thức để tang, và thậm chí cả đánh trống. Thế nhưng, vấn đề có lẽ không phải là con đường của đạo Phật còn thiếu điều gì, mà chỉ đơn giản là chúng ta đã không đi trọn liệu trình trị liệu đầy đủ của Đức Phật.

Con đường của Đức Phật không chỉ gồm các pháp hành chánh niệm, thiền định và tuệ quán, mà còn có giới đức, khởi đầu bằng năm giới. Thật vậy, năm giới chính là bước đầu tiên trên con đường. Ở phương Tây có khuynh hướng xem nhẹ năm giới, coi đó như những luật lệ của lớp học ngày Chủ Nhật, gắn với các chuẩn mực văn hóa xưa cũ không còn phù hợp với xã hội hiện đại; nhưng cách nhìn ấy đã bỏ sót vai trò mà Đức Phật muốn giao phó cho chúng: chúng là một phần của liệu trình trị liệu cho những tâm hồn bị thương tổn. Đặc biệt, chúng nhắm đến việc chữa lành hai chứng bệnh nằm dưới sự thiếu lòng tự trọng: hối tiếc và chối bỏ.

Khi hành động của chúng ta không đạt tới những chuẩn mực ứng xử nào đó, chúng ta hoặc (1) hối tiếc về hành động ấy, hoặc (2) rơi vào một trong hai kiểu chối bỏ: (a) chối rằng hành động của mình đã thật sự xảy ra, hoặc (b) chối rằng những chuẩn mực đo lường ấy thật sự có giá trị. Những phản ứng này giống như các vết thương trong tâm. Hối tiếc là một vết thương hở, chạm vào là đau; còn chối bỏ giống như lớp mô sẹo chai cứng, xoắn vặn bao quanh một chỗ đau. Khi tâm bị thương tổn theo những cách như vậy, nó không thể an trú thoải mái trong hiện tại, bởi nó thấy mình đang tựa lên chỗ thịt sống phơi bày hoặc những khối u chai cứng. Ngay cả khi bị buộc phải ở lại trong hiện tại, nó cũng chỉ hiện diện một cách căng thẳng, méo mó và phiến diện, nên những tuệ giác nó có được cũng có khuynh hướng méo mó và phiến diện. Chỉ khi tâm không còn vết thương và vết sẹo, ta mới có thể mong nó an trú thoải mái và tự tại trong hiện tại, và làm phát sinh sự phân định sáng suốt không bị bóp méo.

Đây chính là chỗ năm giới phát huy tác dụng: chúng được thiết lập để chữa lành những vết thương và vết sẹo ấy. Lòng tự trọng lành mạnh đến từ việc sống đúng theo một bộ chuẩn mực vừa thiết thực, rõ ràng, nhân bản, và đáng kính trọng; năm giới được trình bày theo cách đem lại đúng một bộ chuẩn mực như thế.

Thiết Thực

Những chuẩn mực do năm giới đặt ra rất đơn giản — không cố ý giết hại, không trộm cắp, không tà hạnh, không nói dối, không dùng các chất gây say. Hoàn toàn có thể sống đúng theo những chuẩn mực này. Không phải lúc nào cũng dễ dàng hay tiện lợi, nhưng luôn luôn có thể làm được. Tôi từng thấy những nỗ lực diễn dịch năm giới thành những chuẩn mực nghe cao cả hay cao quý hơn — chẳng hạn hiểu giới thứ hai thành không lạm dụng tài nguyên của hành tinh — nhưng ngay cả những người diễn giải lại năm giới theo cách ấy cũng thừa nhận rằng không thể nào sống trọn theo chúng. Bất cứ ai từng làm việc với những người bị tổn thương tâm lý đều biết rằng rất thường khi sự tổn thương đến từ việc bị đặt trước những chuẩn mực bất khả thi để sống theo. Nếu bạn có thể trao cho người ta những chuẩn mực chỉ đòi hỏi một chút cố gắng và chánh niệm, nhưng có thể đạt được, thì lòng tự trọng của họ sẽ vươn lên mạnh mẽ khi họ khám phá ra rằng mình thật sự có khả năng đáp ứng những chuẩn mực ấy. Rồi họ có thể đối mặt với những nhiệm vụ khó khăn hơn bằng sự tự tin.

Rõ Ràng

Năm giới được trình bày không hề có “nếu”, “và” hay “nhưng”. Điều này có nghĩa là chúng đưa ra sự hướng dẫn hết sức rõ ràng, không chừa chỗ cho sự lấp lửng hay những biện minh thiếu trung thực. Một hành động hoặc là hợp với giới, hoặc là không. Một lần nữa, những chuẩn mực loại này rất lành mạnh để sống theo. Bất cứ ai từng nuôi dạy con cái đều nhận ra rằng, dù chúng có thể than phiền về những quy tắc dứt khoát, cứng rắn, thật ra chúng lại cảm thấy an tâm với những quy tắc ấy hơn là với những quy tắc mơ hồ và luôn có thể thương lượng. Những quy tắc rõ ràng không cho phép những toan tính thầm kín lẻn vào qua cửa sau của tâm. Chẳng hạn, nếu giới không sát sinh cho phép bạn giết hại chúng sinh khi sự có mặt của chúng gây bất tiện, thì điều đó đặt sự tiện lợi của bạn lên trên lòng từ bi đối với sự sống. Sự tiện lợi sẽ trở thành chuẩn mực ngầm của bạn — và như tất cả chúng ta đều biết, những chuẩn mực ngầm cung cấp mảnh đất màu mỡ mênh mông cho sự giả dối và chối bỏ sinh sôi. Nhưng nếu bạn giữ vững những chuẩn mực của giới, thì như Đức Phật dạy, bạn đang đem lại sự an toàn vô hạn cho sinh mạng của muôn loài. Không có điều kiện nào khiến bạn đoạt mạng bất kỳ chúng sinh nào, dù chúng có gây bất tiện đến đâu. Đối với các giới khác cũng vậy, bạn đang đem lại sự an toàn vô hạn cho tài sản và phẩm hạnh của họ, cùng sự chân thật và chánh niệm vô hạn trong cách bạn giao tiếp với họ. Khi bạn nhận ra rằng mình có thể tin tưởng chính mình trong những điều như thế, bạn có được một cảm thức tự trọng lành mạnh không thể chối cãi.

Nhân Bản

Năm giới mang tính nhân bản đối với cả người gìn giữ chúng lẫn những người chịu ảnh hưởng bởi hành động của người ấy. Nếu bạn gìn giữ năm giới, bạn đang đặt mình thuận theo giáo lý về nghiệp, vốn dạy rằng những năng lực quan trọng nhất định hình kinh nghiệm của bạn về thế giới chính là những ý nghĩ, lời nói và việc làm có chủ ý mà bạn chọn lựa trong giây phút hiện tại. Điều này có nghĩa là bạn không hề nhỏ bé, tầm thường. Mỗi khi bạn đưa ra một chọn lựa — ở nhà, nơi làm việc, lúc vui chơi — là bạn đang vận dụng năng lực của mình trong tiến trình không ngừng tạo dựng thế giới. Đồng thời, nguyên tắc này cho phép bạn đo lường chính mình bằng những tiêu chuẩn hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của bạn: những hành động có chủ ý của bạn trong giây phút hiện tại. Nói cách khác, chúng không buộc bạn phải đo lường mình bằng nhan sắc, sức mạnh, trí óc, tài năng kiếm tiền, hay bất cứ tiêu chí nào khác vốn lệ thuộc vào nghiệp quá khứ nhiều hơn là nghiệp hiện tại. Chúng cũng không đánh vào cảm giác tội lỗi hay bắt bạn than khóc cho những lỗi lầm đã qua. Trái lại, chúng hướng sự chú tâm của bạn vào khả năng luôn luôn hiện hữu là sống đúng với những chuẩn mực của mình ngay tại đây và bây giờ. Nếu bạn sống chung với những người gìn giữ năm giới, bạn sẽ thấy rằng việc qua lại với họ không phải là nguyên cớ cho sự ngờ vực hay sợ hãi. Họ xem mong muốn hạnh phúc của bạn cũng giống như của chính họ. Giá trị của họ với tư cách cá nhân không lệ thuộc vào những hoàn cảnh phải có kẻ thắng người thua. Khi họ nói về việc phát triển lòng từ và chánh niệm trong thiền tập, bạn thấy điều đó phản ánh ngay trong hành động của họ. Bằng cách ấy, năm giới nuôi dưỡng không chỉ những cá nhân lành mạnh, mà còn cả một xã hội lành mạnh — một xã hội trong đó lòng tự trọng và sự tôn trọng lẫn nhau không hề mâu thuẫn.

Đáng Kính Trọng

Khi bạn tiếp nhận một bộ chuẩn mực, điều quan trọng là biết chúng là chuẩn mực của ai và thấy được chúng bắt nguồn từ đâu, bởi trên thực tế bạn đang gia nhập nhóm của họ, mong được họ chấp nhận, và tiếp nhận tiêu chuẩn đúng-sai của họ. Trong trường hợp này, bạn không thể tìm được một nhóm nào tốt hơn để gia nhập: Đức Phật và các bậc Thánh đệ tử của Ngài. Năm giới được gọi là “những chuẩn mực được các bậc Thánh trân quý”. Theo những gì kinh điển kể lại về các bậc Thánh, họ không phải là những người chấp nhận chuẩn mực chỉ vì chúng được ưa chuộng. Họ đã đặt cả cuộc đời mình ra để tìm xem điều gì dẫn đến hạnh phúc chân thật, và đã tự mình chứng nghiệm, chẳng hạn, rằng mọi sự dối trá đều là bệnh hoạn, và rằng bất cứ quan hệ tình dục nào ngoài một mối quan hệ bền vững, gắn bó đều là không an toàn dù ở mức độ nào. Người khác có thể không kính trọng bạn vì bạn sống theo năm giới, nhưng các bậc Thánh thì có, và sự kính trọng của các ngài đáng giá hơn sự kính trọng của bất kỳ ai khác trên đời.

Giờ đây, nhiều người thấy rằng gia nhập một nhóm trừu tượng như thế chẳng đem lại mấy an ủi, nhất là khi họ chưa từng gặp gỡ trực tiếp một bậc Thánh nào. Thật khó mà giữ được tấm lòng tốt và rộng lượng khi xã hội chung quanh công khai chê cười những phẩm chất ấy, mà lại đề cao những thứ như bản lĩnh tình dục hay tài năng kinh doanh chèn ép người khác. Đây chính là chỗ mà các cộng đồng Phật giáo có thể góp mặt. Sẽ rất hữu ích nếu các nhóm Phật tử công khai tách mình khỏi cái giọng điệu vô luân đang thịnh hành trong văn hóa của chúng ta, và bằng một cách hòa ái, cho mọi người biết rằng họ trân quý tấm lòng tốt và sự tự chế nơi các thành viên của mình. Làm như vậy, họ sẽ tạo ra một môi trường lành mạnh để tiếp nhận trọn vẹn liệu trình trị liệu của Đức Phật: sự thực tập định và tuệ trong một đời sống hành động đức hạnh. Ở đâu có những môi trường như thế, ta sẽ thấy thiền tập chẳng cần đến thần thoại hay điều hư ảo nào để nâng đỡ, bởi nó được đặt trên thực tại của một đời sống được sống tốt đẹp. Bạn có thể nhìn lại những chuẩn mực mà bạn đang sống theo, rồi thở vào thở ra thật thoải mái — không phải như một đóa hoa hay một ngọn núi, mà như một con người trọn vẹn, có trách nhiệm. Bởi đó chính là con người thật của bạn.