Thất Giác Chi Trong Đời Thường

Những Khả Năng Bình Thường, Gia Tài Bên TrongKho báu vốn đã có sẵn nơi ta

Sự tu tập trong đạo Phật phát triển những khả năng bình thường để chúng có thể phục vụ trên con đường giác ngộ. Thay vì vun bồi những khả năng mới, với sự tu tập này ta học cách nhận ra, trân quý và củng cố những khả năng ta vốn đã có. Làm như vậy, ta khám phá rằng những khả năng ấy là kho báu ở bên trong.

Thất Giác Chi (Bảy Yếu Tố Giác Ngộ) là bảy khả năng của tâm được xem trọng trong sự tu tập Phật giáo đến mức được gọi là “gia tài bên trong”. Bảy yếu tố ấy là: niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định và xả. Dù cái tên “Yếu Tố Giác Ngộ” nghe có vẻ cao xa — dường như tách rời khỏi đời sống thường nhật — chúng thật ra là hình thức đã được phát triển của những phẩm chất tâm mà ta vẫn thường dùng ngay giữa các hoạt động hằng ngày.

Bảy Yếu Tố Trong Đời Sống Hằng NgàyNhận ra chúng qua ví dụ lái xe

Hãy lấy việc lái xe làm ví dụ. Khi ta chú tâm đến điều kiện lái xe trong hiện tại, ta đang sử dụng một hình thức chánh niệm thường ngày. Ta duy trì chánh niệm ấy bằng cách không để mình bị chi phối bởi cảnh vật chung quanh hay bởi cuộc trò chuyện với người ngồi cùng xe.

Là một yếu tố giác ngộ, trạch pháp (sự quán sát, phân biệt) là khả năng phân biệt rõ ràng những chi tiết của điều mà ta đang chánh niệm. Đó là sự nhận biết những phân biệt thực tiễn giản dị trong kinh nghiệm hiện tại. Khi lái xe, ta liên tục phân biệt về điều kiện của con đường và cách bẻ lái, thắng và tăng tốc. Đối với người lái xe thành thạo, việc này dường như tự nhiên và gần như không tốn công, nhưng nếu thiếu sự quán sát cẩn thận về điều kiện giao thông chung quanh thì lái xe sẽ không an toàn.

Tinh tấn, yếu tố thứ ba, là đem chính mình dốc vào công việc trước mắt. Khi lái xe, ta cần dùng một chút năng lực để điều chỉnh tay lái, giữ sự chú tâm và cân nhắc cách ứng phó với những gì đang diễn ra trên đường. Thói quen làm việc ấy có thể tự động đến mức ta không nghĩ đến nỗ lực như một sự cố gắng có ý thức. Nỗ lực tinh tấn có thể kết hợp với trạch pháp để tạo nên một niềm thích thú dễ chịu, chẳng hạn khi ta lần đầu thử lái một chiếc xe mới.

Hỷ và khinh an không phải lúc nào cũng gắn với việc lái xe, nhất là khi ta lái xe giữa dòng xe cộ giờ cao điểm. Tuy nhiên, một số kiểu lái xe có thể rất dễ chịu và thư thái, chẳng hạn một chuyến rong ruổi trên con đường quê xinh đẹp hay một chuyến lái êm ả, thong thả trên xa lộ thẳng tắp vắng xe. Nhiều người tìm thấy niềm vui trong cảm giác tự do mà chiếc xe đem lại. Và một số ít người đã khám phá cách sống vui và an tĩnh ngay cả giữa dòng xe giờ tan tầm, bằng cách khơi dậy một sự an lạc không tùy thuộc vào điều kiện lái xe.

Định là khả năng chú tâm một cách chuyên nhất và trọn vẹn. Trong một tình huống giao thông khó khăn hay một pha xử lý hóc búa, ta dồn hết sự chú ý vào việc lái xe, đồng thời buông bỏ những ý nghĩ và bận tâm không liên quan đến việc lái. Một khi thử thách lái xe đã qua, mức độ tập trung có thể giảm xuống và ý nghĩ của ta lại bao gồm những điều khác ngoài việc lái xe.

Cuối cùng, dù xả ít khi được gắn với việc lái xe, nó vẫn thường hiện diện nếu ta giữ được sự thư thái và an ổn khi ứng phó với những trở ngại giao thông bình thường và có thể lường trước như đèn đỏ hay xe chạy ngược chiều. Những lúc thong thả, ta có thể không bị dao động bởi những thử thách khi lái xe như kẹt xe, đường phải đi vòng, hay một chiếc lốp xẹp.

Từ Đời Thường Vào Thiền TậpNương tựa lẫn nhau, phát triển theo hình xoắn ốc

Bằng cách nhận ra bảy yếu tố này như những trạng thái tâm đang vận hành trong đời sống hằng ngày, ta có thể hiểu rằng thiền tập dựa trên những khả năng bình thường ta vốn đã có, chứ không phải đưa vào những khả năng mới xa lạ với kinh nghiệm của ta. Nhờ đó, ta có thể tiếp cận bảy trạng thái tâm này ngay khi chúng đang sống trong ta. Một khi đã tiếp cận, ta có thể phát triển chúng thêm nữa.

Cũng như bảy yếu tố hữu ích trong đời sống hằng ngày, chúng cũng hữu ích trong thiền tập. Trong đời sống hằng ngày, chúng hỗ trợ sự dấn thân trọn vẹn vào điều ta đang làm. Trong thiền tập, chúng hỗ trợ sự dấn thân trọn vẹn vào việc hành trì. Chúng càng hiện diện, ta càng dễ dấn thân trọn vẹn vào sự tu tập. Chúng giúp cho thiền tập thêm mãn nguyện và lợi lạc.

Bảy yếu tố nương tựa lẫn nhau. Chẳng hạn, ta có thể hiểu chúng phát triển theo hình xoắn ốc. Khi chánh niệm bắt đầu vững vàng, ta có thể bắt đầu quán sát, tức là thấy ngày càng rõ hơn điều đang diễn ra trong giây phút hiện tại. Sự quán sát khơi dậy nỗ lực và niềm thích thú. Nỗ lực đầy hứng thú đem lại hỷ. Sự an vui của hỷ làm lắng dịu sự dao động của tâm và cảm xúc, đưa đến khinh an. Khinh an hỗ trợ định. Và cả sáu yếu tố này là điều kiện để có xả. Với xả lớn hơn, chánh niệm càng tăng trưởng và vòng xoắn phát triển tiếp tục.

Bảy yếu tố cũng cùng nhau làm việc để tìm sự quân bình giữa mặt tạo năng lượng và mặt làm lắng dịu của thiền tập. Trạch pháp, tinh tấn và hỷ có tính tạo năng lượng, có thể được vận dụng khi năng lượng quá thấp; khinh an, định và xả có tính làm lắng dịu, có thể được vận dụng khi năng lượng quá cao. Bản thân chánh niệm được gọi là “yếu tố quân bình vĩ đại”, bởi sự nhận biết rõ ràng về tình trạng mất quân bình nhờ chánh niệm giúp đưa các yếu tố khác trở lại thăng bằng.

Vì bảy yếu tố giác ngộ là một phần hữu ích như thế trong sự tu tập Phật giáo, thật lợi ích khi dành thời gian làm quen với chúng hơn. Điều này có thể đơn giản như việc nhận ra chúng khi chúng hiện diện, dù chỉ ở mức độ nhỏ. Ta cũng có thể khơi dậy và hỗ trợ sự tăng trưởng của chúng, chẳng hạn bằng cách siêng năng trong sự thực hành chánh niệm rồi trân trọng sự có mặt của các yếu tố ấy khi chúng xuất hiện. Càng quen thuộc với các yếu tố, ta càng có thể vận dụng và nuôi dưỡng chúng, để chúng trở thành men làm dậy sự tu tập tâm linh của ta.

Giác Ngộ Không Phải Điều Xa LạSự nở rộ trọn vẹn của khả năng ta vốn đã biết

Bảy yếu tố được gọi là “Yếu Tố Giác Ngộ” khi chúng đem lại sự trong sáng, an tĩnh và trí tuệ đưa đến “giác ngộ”, tức là tỉnh giác mà không dính mắc. Vì giác ngộ thường được xem như một lý tưởng xa vời, cũng thật lợi ích khi nhận ra những cách đáng kể mà sự “tỉnh thức” diễn ra trong đời sống bình thường của ta. Đối với một số người, kinh nghiệm thức dậy sảng khoái sau một giấc ngủ trưa có thể là một ví dụ hay. Khi thức dậy trong sáng và thư thái, mỗi một trong bảy yếu tố giác ngộ có thể đều hiện diện. Trong khi còn nằm trên giường, những bận tâm thường ngày có thể đã lui đi, thay vào đó là một chánh niệm giản dị hay một sự tỉnh giác rộng mở về hoàn cảnh hiện tại của ta.

Sự “quán sát” thư thái có thể đang vận hành khi ta ngắm ánh sáng lọt qua cửa sổ hay chuyển động lay động của rèm cửa trong làn gió nhẹ. Dù có thể ta không dụng công cố gắng có ý thức nào, ta vẫn có thể được tiếp thêm năng lượng một cách dễ chịu, khiến cho sự tỉnh giác trở nên nhẹ nhàng và trong sáng. Có thể có một niềm hỷ và khinh an giản dị khi ta nằm trên giường trước lúc trở dậy. Định có thể hiện diện nếu ta chăm chú ngắm hình ánh nắng in trên tường hay trần nhà. Và có thể có rất nhiều xả khi những điều từng quấy rầy ta trước giấc ngủ giờ đây được nhớ lại với một cái nhìn thư thái, rộng rãi.

Tất cả những kinh nghiệm sau giấc ngủ trưa này có thể được xem như những đặc tính của lý tưởng Giác Ngộ trong đạo Phật. Theo cách ấy, giác ngộ không phải là điều gì xa lạ hay kỳ dị, mà đúng hơn, đó là sự nở rộ trọn vẹn của một khả năng mà ta vốn đã ít nhiều có kinh nghiệm.

Trong đạo Phật, Giác Ngộ trọn vẹn là tỉnh giác mà không bám víu vào bất cứ điều gì. Khi bảy yếu tố giác ngộ được phát triển, sự không bám víu trở nên ngày càng tự nhiên hơn. Các yếu tố đem lại cảm nhận về một kho báu bên trong, một chọn lựa đáng quý thay cho mọi hình thức bám víu. Chúng giúp ta nuôi lớn khả năng bình thường, hằng ngày của mình để không bám víu, cho đến khi nó chín muồi thành một kinh nghiệm giác ngộ giải thoát.