Một vị Tỳ-kheo trẻ đang đi sau lưng ngài Ānanda trên đường khất thực thì lòng dục bùng lên. Ngài không giấu, và không đợi về tới chùa. Ngài nói thẳng ra — bằng thơ — và ngài Ānanda đáp lại cũng bằng thơ: năm việc phải làm, và KHÔNG một lời trách móc.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Tương Ưng Bộ, Thiên Có Kệ, chương 8 (Tương Ưng Trưởng Lão Vaṅgīsa), bài thứ 4; cả chương 12 bài
- Ngài Vaṅgīsa là ai — vị được Đức Phật khen tối thắng về BIỆN TÀI THI CA; xem AN 1.212. Cả chương này là thơ của ngài.
- Chương này giữ lại CẢ chỗ ngài chật vật, không phải chỉ chỗ ngài hay — đó là điều đáng quý
- Bản Việt — Hoà thượng Thích Minh Châu
Buổi sáng, Tôn giả Ānanda đắp y, cầm y bát, vào thành Sāvatthi khất thực, có Tôn giả Vaṅgīsa đi theo làm sa-môn thị giả — tức vị Tỳ-kheo đi sau. Kinh chép rất gọn chuyện xảy ra: “Lúc bấy giờ Tôn giả Vaṅgīsa tâm sanh bất mãn, bị lòng dục quấy phá.” Chữ Pāli còn mạnh hơn: rāgo cittaṁ anuddhaṁseti — tham dục LÀM HỎNG, làm ô nhiễm cái tâm. Và ngài nói ra, ngay giữa đường, bằng một bài kệ: “Dục ái đốt cháy tôi, tâm tôi bị thiêu cháy. Thật là điều tốt lành, đệ tử Gotama, vì lòng từ thương tưởng, nói pháp tiêu lửa hừng.” Xin dừng ở đây một chút. Ngài không giấu. Ngài không đợi tới lúc thuận tiện. Ngài nói với người đang đi cùng, và ngài xin thuốc chứ không xin được thông cảm. Ngài Ānanda đáp lại, cũng bằng kệ, và câu đầu tiên là một lời chẩn bệnh chứ không phải một lời quở: “Chính vì ĐIÊN ĐẢO TƯỞNG, tâm Ông bị thiêu đốt.” Chữ Pāli là saññāya vipariyesā — do cái TƯỞNG bị lộn ngược. Nghĩa là ngài Ānanda không nói “tại Ông yếu”, cũng không nói “tại cảnh đẹp quá”. Ngài chỉ vào cách cái tâm đang nhận biết. Rồi ngài cho năm việc, theo đúng thứ tự trong bài kệ: Một — tránh cái tướng ấy đi (nimittaṁ parivajjehi): hãy từ bỏ tịnh tướng, tức cái tướng đẹp đang gây ra tham. Việc đầu tiên không phải là quán chiếu cao siêu, mà là quay đi. Hai — nhìn các hành như cái gì đó KHÁC (saṅkhāre parato passa): là khổ, và không phải tự ngã. Ba — tu tâm bất tịnh (asubhāya cittaṁ bhāvehi), với tâm nhất điểm, khéo định tĩnh. Bốn — thân niệm (sati kāyagatā), và hãy nhiều lòng yểm ly. Năm — tu tập VÔ TƯỚNG (animittaṁ bhāvehi), đoạn diệt mạn tùy miên. Và câu kết: “Nhờ quán sâu kiêu mạn, hạnh Ông được an tịnh.” Xin để ý chỗ kết thúc rất bất ngờ ấy. Bài kệ mở đầu bằng lòng dục, mà kết lại bằng NGÃ MẠN.
Năm việc ngài Ānanda dạyTheo đúng thứ tự trong bài kệ
| Pāli | Việc phải làm | |
|---|---|---|
| 1 | nimittaṁ parivajjehi | Tránh đi — từ bỏ cái tướng đẹp đang gây tham. Không quán chiếu gì cả, quay đi trước đã. |
| 2 | saṅkhāre parato passa | Nhìn các hành như cái gì KHÁC — là khổ, không phải tự ngã |
| 3 | asubhāya cittaṁ bhāvehi | Tu tâm bất tịnh, với tâm nhất điểm, khéo định tĩnh |
| 4 | sati kāyagatā | Thân niệm, và nhiều lòng yểm ly (nibbidā) |
| 5 | animittaṁ bhāvehi | Tu tập vô tướng, đoạn diệt mạn tùy miên |
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Bài này ngắn nên chúng tôi chép TRỌN.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| anabhirati | bất mãn, không thích ở yên | chữ chỉ nỗi chán nếp sống tu |
| rāgo cittaṁ anuddhaṁseti | tham dục làm hỏng, làm ô nhiễm cái tâm | mạnh hơn bản dịch “quấy phá” |
| saññāya vipariyesa | điên đảo tưởng — cái tưởng bị lộn ngược | lời chẩn bệnh: không trách người, không trách cảnh |
| nimitta | tướng — dấu hiệu mà tâm bắt lấy | subhanimitta = tịnh tướng, tướng đẹp |
| parivajjeti | tránh đi, đi vòng qua | việc thứ NHẤT, và nó rất giản dị |
| parato | như cái gì đó KHÁC, như người ngoài | Sujato dịch as alien |
| asubha | bất tịnh | thuốc riêng cho dục tham — xem AN 1.16 |
| nibbidā | yểm ly, sự nhàm chán không còn say mê | không phải chán ghét, mà là hết bị mê hoặc |
| animitta | vô tướng | không nắm lấy tướng nào |
| mānānusaya | mạn tùy miên — mầm ngã mạn nằm ngủ | xem SN 28.1 |
Trước khi nói giáo pháp, xin nhìn ĐIỀU NGÀI VAṄGĪSA ĐÃ LÀM — vì với một tổ chức giáo dục thanh thiếu niên, chính chỗ đó mới là bài học.
Ngài KHÔNG GIẤU. Không đợi tới lúc thuận tiện. Nói thẳng ra, ngay giữa đường, với người đang đi cùng.
Và xin để ý ngài xin cái gì: KHÔNG xin được thông cảm — mà XIN THUỐC. “Nói pháp tiêu lửa hừng.”
Bây giờ xin để ý ĐIỀU NGÀI ĀNANDA KHÔNG LÀM.
Ngài KHÔNG quở. Không nói “Ông phải biết xấu hổ”. Không nói “người tu không được có tâm ấy”.
Ngài cho MỘT LỜI CHẨN BỆNH, rồi một DANH SÁCH việc phải làm. Đúng như thầy thuốc.
Và lời chẩn bệnh rất chính xác: saññāya vipariyesā — DO CÁI TƯỞNG BỊ LỘN NGƯỢC. Không phải “tại Ông yếu”, cũng không phải “tại cảnh đẹp quá”. Ngài chỉ vào CÁCH CÁI TÂM ĐANG NHẬN BIẾT.
Rồi việc thứ NHẤT giản dị tới mức ai cũng làm được: TRÁNH ĐI. Nimittaṁ parivajjehi — từ bỏ cái tướng đang gây ra tham.
KHÔNG quán chiếu cao siêu gì trước. Chỉ là QUAY ĐI. Xin thưa, đó là lời khuyên rất thực tế cho một người đang cháy.
Rồi mới tới phần sâu, theo thứ tự: nhìn các hành như CÁI GÌ KHÁC · quán bất tịnh · thân niệm · nhiều lòng yểm ly.
Xin nói riêng chữ nibbidā — “yểm ly”, vì chữ này rất hay bị hiểu thành ghê tởm chính mình.
Nó KHÔNG phải chán ghét. Nó là HẾT BỊ MÊ HOẶC — như người ta thôi bị trò ảo thuật làm cho sửng sốt, sau khi đã thấy cách người ta làm.
Và rồi chỗ KẾT, là chỗ lạ nhất và hay nhất.
Bài kệ MỞ ĐẦU bằng LÒNG DỤC mà KẾT LẠI bằng NGÃ MẠN. “Đoạn diệt mạn tùy miên… hạnh Ông được an tịnh.”
Câu ấy nói lặng lẽ một điều: DƯỚI cái đang cháy, vẫn còn một cái “TÔI” đang cháy. Dập lửa mà không đụng tới cái ấy thì lửa sẽ bùng lại.
Xin thưa lời cuối, và là lời cho anh chị em Huynh Trưởng hơn ai hết.
Bài kinh này ĐƯỢC GIỮ LẠI TRONG KINH TẠNG. Lòng dục của một vị Tỳ-kheo, chép lại, gìn giữ, tụng đọc suốt bao nhiêu thế kỷ.
Không ai cắt nó đi để giữ tiếng cho ai. Và điều đó nói với một người trẻ một câu mà không bài giảng nào nói được: CHUYỆN NÀY BÌNH THƯỜNG, VÀ CÓ THUỐC.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Người tu không được có tâm ấy.” Kinh tạng GIỮ LẠI bài này: ghi cả lúc khởi lên, lúc nói ra, và thuốc chữa — không một lời trách móc.
- “Ngài Ānanda quở ông ấy.” Ngài chẩn bệnh (điên đảo tưởng) rồi cho năm việc. Không quở một chữ.
- “Phải quán chiếu cho sâu.” Việc THỨ NHẤT chỉ là TRÁNH ĐI — bỏ cái tướng đang gây tham. Phần sâu tới sau.
- “Yểm ly là ghê tởm thân mình.” Nibbidā là hết bị mê hoặc, không phải ghét bỏ.
- “Bài này nói về lòng dục.” Bài kệ kết lại ở NGÃ MẠN — cái “tôi” nằm dưới ngọn lửa.
- Ngành Oanh. Chưa dạy bài này. Chỉ dạy một điều: “Có gì làm con khó chịu thì nói với ai đó, đừng giữ trong bụng.”
- Ngành Thiếu và ngành Thanh. Đây là bài kinh của đúng lứa tuổi ấy. Đọc to lên trước, đừng bình gì cả — rồi hỏi: các em ngạc nhiên chỗ nào?
- Huynh Trưởng. Bài học nằm ở CÁCH ngài Ānanda đáp. Tập trả lời như vậy: chẩn bệnh, rồi cho việc làm — và tuyệt đối không quở.
- Và xin nhớ: kinh tạng không giấu chuyện này. Mình cũng đừng làm cho các em thấy đó là điều không được nói ra.
- Ngài Vaṅgīsa đã làm gì, và ngài xin điều gì?
- Ngài Ānanda chẩn bệnh ra sao — xin dẫn đúng lời kinh.
- Việc thứ nhất trong năm việc là gì, và vì sao nó đứng đầu?
- Chữ nibbidā (yểm ly) thật ra nghĩa là gì?
- Vì sao một bài kệ về lòng dục lại kết ở ngã mạn?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Đã đối chiếu ba bản trên TRỌN bài, và đếm lại đủ NĂM việc theo số đoạn 3.3 → 6.2. Cả chương 8 có 12 bài. Một chỗ ba bản không khớp, xin ghi rõ: câu 4.1 Pāli là saṅkhāre PARATO passa — “nhìn các hành như cái gì KHÁC, như người ngoài” (Sujato: as alien), trong khi bản Việt dịch là “nhìn các hành VÔ THƯỜNG”. Pāli và bản Anh khớp nhau (2/3), nên chúng tôi giảng theo nghĩa parato và ghi lại chữ của bản Việt trong phần trích để bác đối chiếu. Muốn đọc nguyên văn ba thứ tiếng, xin xem SN 8.4. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
