Một nhóm Tỳ-kheo trưởng lão bàn với nhau mà không thống nhất được. Một gia chủ đi ngang qua vì công việc nghe chuyện, bước tới, đảnh lễ, rồi giải xong bằng một ví dụ về hai con bò. Và các vị trưởng lão khen ông.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Tương Ưng Bộ, Thiên Sáu Xứ, chương 41 (Tương Ưng Tâm), bài mở đầu; cả chương 10 bài
- Cả chương nói về MỘT NGƯỜI TẠI GIA — gia chủ Citta ở Macchikāsaṇḍa
- Ông là ai — vị được Đức Phật khen tối thắng trong hàng nam cư sĩ về THUYẾT PHÁP; xem AN 1.250
- Nơi chốn — rừng Ambāṭaka (rừng xoài) gần Macchikāsaṇḍa
- Bản Việt — Hoà thượng Thích Minh Châu
Một số đông Tỳ-kheo trưởng lão trú ở rừng xoài gần Macchikāsaṇḍa. Sau buổi ăn, đi khất thực về, các vị ngồi tụ họp tại ngôi nhà tròn, và một câu hỏi khởi lên giữa các vị: “Này chư Hiền, ‘kiết sử’ và ‘các pháp bị kiết sử’ — hai pháp này khác nghĩa khác ngôn từ, hay đồng nghĩa mà chỉ khác ngôn từ?” Một số vị trả lời: khác nghĩa, khác ngôn từ. Một số vị trả lời: đồng nghĩa, chỉ khác ngôn từ. Bài kinh ghi lại cả hai bên, không nói bên nào là số đông. Lúc bấy giờ gia chủ Citta đến Migapathaka vì có việc. Ông nghe được câu chuyện ấy, liền đi đến chỗ các vị trưởng lão, đảnh lễ, ngồi xuống một bên, và thưa lại đúng những gì mình nghe được. Các vị xác nhận: “Đúng vậy, này Gia chủ.” Rồi ông nói ý mình — và xin để ý ông nói rất khiêm nhường mà cũng rất dứt khoát: “Bạch chư Thượng tọa, kiết sử và các pháp bị kiết sử: các pháp này là khác nghĩa và cũng khác ngôn từ. Con sẽ nói lên một ví dụ cho quý vị. Ở đây, một số người có trí, nhờ ví dụ hiểu được ý nghĩa lời nói.” Ví dụ của ông: một con bò đực ĐEN và một con bò đực TRẮNG được buộc chung bởi MỘT sợi dây hay một cái ách. Nếu có người nói “con bò đen là kiết sử của con bò trắng, và con bò trắng là kiết sử của con bò đen” — nói vậy có chơn chánh không? Các vị trưởng lão đáp: không. Con bò đen không phải kiết sử của con bò trắng, con bò trắng cũng không phải kiết sử của con bò đen. Cái buộc chúng lại — chính SỢI DÂY, CÁI ÁCH ấy mới là kiết sử. Ông Citta chốt lại: “Cũng vậy, bạch chư Thượng tọa, con mắt không phải là trói buộc của các sắc; các sắc cũng không phải là trói buộc của con mắt. Và ở đây, do duyên cả hai mà khởi lên DỤC THAM nào — dục tham ấy mới chính là trói buộc.” Rồi ông kể đủ sáu căn: tai với tiếng, mũi với hương, lưỡi với vị, thân với xúc, ý với pháp. Các vị trưởng lão đáp lại bằng lời khen mà kinh tạng chỉ dành cho những chỗ rất đặc biệt: “Lợi ích thay cho Ông, này Gia chủ! Khéo lợi ích thay cho Ông! Vì rằng TUỆ NHÃN của Ông đi vào được lời dạy thâm sâu của đức Phật.”
Ví dụ hai con bòĐặt cạnh sáu căn thì thấy ngay
| Vế thứ nhất | Vế thứ hai | Cái TRÓI BUỘC thật sự | |
|---|---|---|---|
| Ví dụ | con bò đen | con bò trắng | sợi dây / cái ách buộc hai con lại |
| Áp vào | con mắt (và tai, mũi, lưỡi, thân, ý) | các sắc (và tiếng, hương, vị, xúc, pháp) | DỤC THAM khởi lên do duyên cả hai (chandarāga) |
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| saṁyojana | kiết sử, trói buộc | nghĩa gốc: cái buộc hai thứ lại với nhau — nên ví dụ cái ách rất sát |
| saṁyojaniyā dhammā | các pháp bị kiết sử | tức những thứ BỊ trói, không phải cái trói |
| chandarāga | dục tham | cái trói buộc thật sự, theo bài kinh |
| tadubhayaṁ paṭicca | do duyên CẢ HAI | không do căn, không do trần, mà do cả hai gặp nhau |
| balībadda | bò đực | kāḷa = đen; odāta = trắng |
| dāma · yotta | sợi dây · cái ách | cái buộc hai con bò |
| upamā | ví dụ | ông Citta xin phép nói ví dụ trước khi nói |
| paññācakkhu | tuệ nhãn — con mắt trí tuệ | chữ các trưởng lão dùng để khen ông |
| gahapati | gia chủ, người tại gia |
Trước khi nói giáo lý, xin nhìn cái CẢNH đã — vì cảnh ấy đã là nửa bài học.
Một nhóm Tỳ-kheo TRƯỞNG LÃO bàn mãi không xong. Kinh ghi lại cả hai bên, không nói bên nào đông hơn — kinh tạng không giấu chỗ Tăng chúng chưa thống nhất.
Và người giải được là MỘT CƯ SĨ — đang đi ngang qua vì công việc làm ăn.
Xin để ý CÁCH ông làm, vì đây là bài học về cách thưa lại với người trên.
Ông ĐẢNH LỄ trước. Ông thuật lại đúng điều mình nghe và xin các vị xác nhận. Rồi mới nói ý mình.
Rồi ông xin phép nói một ví dụ, và câu xin phép ấy rất khéo: “một số người có trí, NHỜ VÍ DỤ hiểu được ý nghĩa lời nói.” Ông đặt các vị vào chỗ “người có trí”, không đặt mình vào chỗ ấy.
Rồi tới ví dụ, và nó gọn vào bậc nhất của kinh tạng.
Một con bò ĐEN và một con bò TRẮNG, buộc chung một cái ách. Con bò đen có phải là dây trói của con bò trắng không?
Ai cũng thấy ngay: KHÔNG. CÁI ÁCH mới là dây trói. Hai con bò chỉ là hai con bò.
Rồi tới chỗ áp dụng, và chỗ ấy đổi hẳn cách hiểu về việc tu.
CON MẮT không phải là trói buộc của các SẮC. Các SẮC cũng không phải là trói buộc của con mắt.
Cái trói buộc là DỤC THAM khởi lên do duyên CẢ HAI.
Nghĩa là chỗ vướng KHÔNG nằm ở thế giới bên ngoài, mà cũng KHÔNG nằm ở các giác quan.
Xin thưa vì sao điều ấy quan trọng: HAI cái sai kia đều rất phổ biến, và cái nào cũng dẫn tới ngõ cụt.
Đổ cho THẾ GIỚI thì mất cả đời loay hoay sắp đặt cho vừa ý. Đổ cho GIÁC QUAN thì thành ra tập không nhìn, không nghe — và đó là khổ hạnh vô ích, không phải Phật pháp.
Bài kinh đặt việc tu vào ĐÚNG MỘT CHỖ: cái dục tham khởi lên khi căn và trần gặp nhau. Chỗ ấy không ở ngoài, không ở trong — nó ở chỗ GẶP.
Xin thưa lời cuối, và với một Gia Đình Phật Tử tại gia thì có lẽ đây là điều đáng mừng nhất trong cả kinh tạng.
MỘT NGƯỜI TẠI GIA — một người đang bận chuyện làm ăn — đã đi vào được lời dạy thâm sâu của Đức Phật bằng TUỆ NHÃN. Và chính các vị trưởng lão nói ra điều đó.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Giác quan là chỗ hỏng, phải đóng nó lại.” Kinh nói rõ con mắt KHÔNG phải là trói buộc. Nhắm mắt lại không làm dục tham bớt đi.
- “Tại hoàn cảnh bên ngoài.” Các sắc cũng KHÔNG phải là trói buộc. Sắp đặt lại thế giới cho vừa ý thì không giải thoát được ai.
- “Chuyện giáo lý là của người xuất gia.” Ở đây một cư sĩ giải xong, và chính các trưởng lão khen ông.
- “Ông Citta cãi lại các thầy.” Ông đảnh lễ, thuật lại, xin xác nhận, rồi xin phép nói ví dụ — cả bài là một mẫu mực về cách thưa lại với người trên.
- Ngành Oanh. Cho hai em cột chung một sợi dây. Hỏi: “Bạn này có phải là sợi dây của bạn kia không?” Sợi dây là cái nào?
- Ngành Thiếu. Cho mỗi em kể một thứ mình hay đổ lỗi — một người, cái điện thoại, một chỗ. Rồi hỏi: cái ách nằm ở đâu?
- Ngành Thanh và Huynh Trưởng. Học CÁCH ông Citta nói ngang với học điều ông nói. Đảnh lễ trước, thuật lại cho đúng, xin xác nhận, rồi mới đưa ví dụ.
- Các vị trưởng lão bàn không xong điều gì?
- Trong ví dụ, cái gì đúng là dây trói?
- Bài kinh đặt việc tu vào chỗ nào?
- Vì sao “tại giác quan” là một ngõ cụt?
- Học được gì từ CÁCH ông Citta nói, chứ không chỉ điều ông nói?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Đã đối chiếu ba bản trên TRỌN bài, và đếm lại đủ SÁU căn ở đoạn 4.10–4.18. Cả chương 41 có 10 bài, tất cả đều về gia chủ Citta. Một chỗ xin ghi rõ: bản Việt dịch saṁyojana khi thì “kiết sử” khi thì “trói buộc” ngay trong cùng một bài — vẫn là một chữ Pāli duy nhất; chúng tôi giữ nguyên chữ của bản Việt ở phần trích và dùng “trói buộc” khi giảng. Muốn đọc nguyên văn ba thứ tiếng, xin xem SN 41.1. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
