Đức Phật vừa nhập diệt. Một thanh niên Bà-la-môn hỏi Tôn giả Ānanda đúng câu ai cũng muốn biết: Tôn giả hầu cận Thế Tôn — vậy Thế Tôn tán thán những pháp nào và an trú mọi người vào những pháp nào? Tôn giả đáp bằng ba chữ: giới – định – tuệ. Rồi trọn con đường tu được xếp lại dưới ba khối ấy.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Trường Bộ, bài 10, thuộc Phẩm Giới Uẩn.
- Thời điểm — không lâu sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn (aciraparinibbute bhagavati). Đây là một trong rất ít bài Trường Bộ xảy ra sau khi Phật diệt độ.
- Người thuyết — Tôn giả Ānanda. Đức Phật không có mặt trong bài kinh này.
- Người hỏi — thanh niên Subha, con của Todeyya. Cùng tên và cùng dòng dõi với người hỏi trong Tiểu Kinh Nghiệp Phân Biệt (MN 135) và trong Kinh Subha (MN 99).
- Chi tiết ít ai để ý — Tôn giả Ānanda từ chối lời mời hôm trước vì “hôm nay tôi có uống thuốc”, và hôm sau đi cùng Tôn giả Cetaka làm vị Sa-môn thứ hai.
Bài kinh mở ra ở một thời điểm rất riêng: Đức Phật vừa nhập diệt, Tôn giả Ānanda trú ở Jetavana, vườn ông Cấp Cô Độc, thành Sāvatthī. Thanh niên Subha con của Todeyya đang có việc ở Sāvatthī, sai một thanh niên đến thỉnh Tôn giả về nhà. Tôn giả từ chối hôm ấy — lý do rất người: hôm nay tôi có uống thuốc — và hẹn hôm sau. Hôm sau Ngài đi, có Tôn giả Cetaka đi cùng. Subha hỏi một câu gọn mà lớn: “Tôn giả Ānanda là thị giả của Tôn giả Gotama, sống gần Ngài, hầu cận Ngài. Vậy Tôn giả Gotama tán thán những pháp nào và an trú quần chúng vào những pháp nào?” Tôn giả Ānanda đáp: Thế Tôn tán thán ba pháp uẩn (khandha — ba khối) và an trú quần chúng vào đó: Thánh giới uẩn, Thánh định uẩn, Thánh tuệ uẩn. Phần còn lại của bài kinh là trọn tiến trình tu tập — vẫn nguyên văn ấy đã có trong Kinh Sa-Môn Quả (DN 2) — nhưng lần này được chia lại thành ba khối: Một là giới uẩn. Như Lai ra đời, thuyết pháp; có người nghe pháp sanh lòng tin, thấy “đời sống gia đình chật hẹp đầy bụi bặm, đời sống xuất gia thênh thang như hư không”, bèn xuất gia. Rồi giữ giới: bỏ sát sanh, trộm cắp, phi phạm hạnh, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm; bỏ các nghề tà mạng như xem tướng, đoán mộng, cúng sao, làm bùa, chữa bệnh lấy tiền. Vị Tỷ-kheo thành tựu giới hạnh thì không thấy sợ hãi từ bất cứ phương nào — như vị vua đã thắng địch không còn thấy nguy từ phía nào — và hưởng lạc không tội lỗi ở nội tâm. Hai là định uẩn. Hộ trì các căn, chánh niệm tỉnh giác, biết đủ; tìm chỗ vắng, ngồi kiết-già, đoạn trừ năm triền cái; rồi lần lượt chứng Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền. Ba là tuệ uẩn. Hướng tâm đến tri kiến, đến hoá tâm, đến các thần thông, đến thiên nhĩ, đến tha tâm thông, đến túc mạng minh, đến thiên nhãn minh, và cuối cùng đến lậu tận minh — biết như thật “đây là khổ, đây là khổ tập, đây là khổ diệt, đây là con đường đưa đến khổ diệt”, tâm giải thoát khỏi dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu. Mỗi bước tuệ đều kèm một ví dụ: người đi từ làng mình sang làng khác rồi trở về, nhớ lại từng chỗ đứng chỗ ngồi (túc mạng); người đứng trên lầu giữa ngã tư nhìn người ra vào (thiên nhãn); hồ nước trong vắt giữa núi, người mắt sáng đứng bờ thấy rõ sò ốc, sạn sỏi và đàn cá (lậu tận). Nghe xong, Subha thốt lên: “Thật vi diệu thay! Thánh tuệ uẩn này thật viên mãn, không thiếu sót gì cả. Con không thấy một Thánh tuệ uẩn viên mãn như vậy ở các Sa-môn, Bà-la-môn ngoài đây.” Ông xin quy y Phật, Pháp, Tăng và xin làm cư sĩ trọn đời.
Bố cục bài kinhBa khối, theo tên trong ấn bản Mahāsaṅgīti
- Mở đầu (đoạn 1.1–1.6) — Sau khi Phật nhập diệt; Subha thỉnh Tôn giả Ānanda; câu hỏi và câu đáp ba khối.
- 1. Sīlakkhandha — Giới uẩn (đoạn 1.6.5–1.29) — Xuất gia; ba bậc giới hạnh; bỏ tà mạng (bói toán, cúng sao, bùa chú, chữa bệnh lấy tiền); ví dụ vị vua đã thắng địch; lạc không tội lỗi.
- 2. Samādhikkhandha — Định uẩn (đoạn 2.1–2.19) — Hộ trì các căn; chánh niệm tỉnh giác; biết đủ; đoạn năm triền cái; bốn thiền.
- 3. Paññākkhandha — Tuệ uẩn (đoạn 2.20–2.37) — Tám bước: tri kiến · hoá tâm · thần túc · thiên nhĩ · tha tâm · túc mạng · thiên nhãn · lậu tận. Kết: “không còn gì phải làm nữa”, Subha quy y.
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
(dn10:1.1.2)
(dn10:1.4.3)
(dn10:1.5.3–1.5.5)
(dn10:1.6.1–1.6.3)
(dn10:1.8.4–1.8.5)
(dn10:1.29.2 và 1.29.4)
(dn10:2.36.1)
(dn10:2.37.3–2.37.6)
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| khandha | uẩn — khối, nhóm, phần | Ở đây không phải năm uẩn (sắc thọ tưởng hành thức). Cùng một chữ, hai nghĩa khác nhau — chỗ rất dễ lẫn. |
| sīlakkhandha | giới uẩn | Cũng là tên của Phẩm I Trường Bộ (13 bài đầu). |
| samādhikkhandha | định uẩn | Từ hộ trì các căn cho tới Tứ thiền. |
| paññākkhandha | tuệ uẩn | Tám bước, chấm dứt ở lậu tận minh. |
| aciraparinibbute bhagavati | khi Thế Tôn nhập diệt không bao lâu | Câu định vị thời điểm của cả bài. Rất ít bài kinh mở đầu như vậy. |
| bhesajjamattā pītā | đã uống một liều thuốc | Lý do Tôn giả Ānanda hoãn lại một ngày. Kinh chép cả những chi tiết đời thường như vậy. |
| anavajjasukha | lạc không tội lỗi | Niềm vui do giữ giới sanh ra — vui mà không phải hối. |
| tiracchānavijjā | tà mạng, “nghề thấp kém” | Kinh kể rõ: xem tướng, đoán mộng, cúng sao giải hạn, làm bùa, xem đất cất nhà, chữa bệnh lấy tiền. Người tu từ bỏ những nghề ấy. |
| upaṭṭhāka | thị giả | Chữ Subha dùng để gọi Tôn giả Ānanda — lý do khiến ông tin lời đáp. |
| Cetaka | Tôn giả Cetaka | Vị Sa-môn thứ hai đi cùng. Chỉ xuất hiện đúng một lần trong bài này. |
Đây là chỗ kinh tạng xếp giáo pháp thành “giới – định – tuệ”. Nội dung thì không mới — vẫn là tiến trình tu tập đã có trong Kinh Sa-Môn Quả (DN 2). Cái mới là cách xếp: cùng một con đường ấy được chia rành mạch làm ba khối. Về sau ba chữ này thành khung xương của cả Phật giáo.
Người nói là Ānanda, và Phật đã diệt độ — điều ấy có ý nghĩa riêng. Bài kinh vừa là một bài pháp, vừa là một bằng chứng: Chánh pháp vẫn được trao truyền nguyên vẹn khi bậc Đạo Sư không còn. Người hỏi không hỏi “Phật đâu rồi” mà hỏi “Phật đã dạy gì” — và câu trả lời đủ khiến ông quy y trọn đời.
Hai chi tiết nhỏ rất đáng quý. Tôn giả hoãn lại một ngày vì hôm ấy có uống thuốc; và hôm sau đi cùng một vị thứ hai chứ không đi một mình tới nhà cư sĩ. Kinh chép nguyên những chi tiết ấy — vừa là nếp sống, vừa cho thấy bản kinh không được gọt cho đẹp.
Một chỗ dễ lẫn phải nói rõ. Chữ khandha (uẩn) trong giới uẩn – định uẩn – tuệ uẩn không phải chữ khandha trong năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức). Ở đây nó chỉ có nghĩa “khối, nhóm”. Cùng một chữ, hai chỗ dùng khác hẳn nhau.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Ba uẩn này là năm uẩn.” Không phải. Khandha ở đây chỉ nghĩa là khối / nhóm.
- “Bài này do Đức Phật thuyết.” Không. Đức Phật đã nhập diệt; người thuyết là Tôn giả Ānanda.
- “Thần thông là mục đích.” Các thần thông nằm trong tuệ uẩn, nhưng tuệ uẩn kết thúc ở lậu tận, không kết thúc ở thần thông.
- “Giới uẩn chỉ dành cho người xuất gia.” Bài này thuyết cho một cư sĩ Bà-la-môn, và ông xin làm cư sĩ trọn đời chứ không xuất gia.
- Ngành Oanh. Ví dụ hồ nước trong trên núi: nước lặng thì thấy cả đàn cá. Tâm lặng thì thấy rõ. Có thể khuấy một ly nước đục rồi để yên cho các em xem.
- Ngành Thiếu. Học thuộc ba chữ: giới – định – tuệ. Hỏi các em xếp một việc thường ngày vào khối nào.
- Ngành Thanh & Huynh Trưởng. So DN 10 với DN 2: cùng một nội dung, hai cách xếp. Bài tập rất tốt về cách trình bày giáo pháp.
- Vì sao Subha lại hỏi Tôn giả Ānanda mà không hỏi ai khác?
- Vì sao thứ tự lại là giới trước, chứ không bắt đầu bằng thiền định?
- Ví dụ vị vua đã thắng địch nói gì về người giữ giới?
- Bậc Đạo Sư không còn mà giáo pháp vẫn được trao lại nguyên vẹn — điều đó nói lên gì?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Tên bài trong bản Việt là “Kinh Subha (Tu-bà)”. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
