Đại Kinh Pháp Hành (MN 46)

Phần lớn chúng sanh đều mong điều bất khả ý tiêu diệt, điều khả ý tăng trưởng — nhưng thực tế lại xảy ra ngược lại. Vì sao? Thế Tôn chỉ ra gốc: "không có trí đối với pháp này".

Phần I · Xuất Xứ

Bộ — Trung Bộ Kinh, bài 46
Nơi chốn — Sāvatthi, Jetavana
Bài đi cặp — MN 45, Tiểu kinh cùng đề mục
Kết bài — ví dụ mặt trời mùa thu

✦

Phần II · Bài Kinh Nói Gì

Kinh mở đầu bằng một nghịch lý rất đời thường: phần lớn chúng sanh đều mong "các pháp bất khả ái, bất khả lạc, bất khả ý được tiêu diệt; các pháp khả ái, khả lạc, khả ý được tăng trưởng", nhưng thực tế lại xảy ra ngược lại. Thế Tôn chỉ ra nguyên nhân: kẻ vô văn phàm phu không đi đến các bậc Thánh, không biết rõ pháp nào nên phục vụ, nên thân cận và pháp nào không nên, nên làm ngược; còn vị Ða văn Thánh đệ tử biết rõ nên làm đúng. Gốc của sai lầm là "không có trí đối với pháp này". Từ đó Phật dạy bốn pháp hành (dhammasamādāna): (1) hiện tại khổ, tương lai quả báo cũng khổ; (2) hiện tại lạc, tương lai quả báo khổ; (3) hiện tại khổ, tương lai quả báo lạc; (4) hiện tại lạc, tương lai quả báo cũng lạc. Kẻ vô trí, do si mê, không tuệ tri như chân nên chọn nhầm: phục vụ pháp đưa đến khổ, tránh né pháp đưa đến lạc. Người có trí, do tâm sáng suốt, tuệ tri như chân nên tránh hai pháp hành đưa đến khổ và phục vụ hai pháp hành đưa đến quả báo lạc. Nội dung bốn pháp hành được xác định bằng mười nghiệp đạo: sát sanh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục, vọng ngữ, hai lưỡi, ác ngữ, phù phiếm, tham ái, sân hận, tà kiến — làm với khổ ưu hay với lạc hỷ đều dẫn đến đọa xứ; ngược lại từ bỏ mười điều ấy, dù phải chịu khổ ưu hay được lạc hỷ, đều dẫn đến thiện thú, Thiên giới. Phần cuối là bốn ví dụ rất dễ nhớ: trái bí đắng tẩm thuốc độc; bình đồng đựng nước uống thơm ngon nhưng có thuốc độc; nước đái quỷ trộn thuốc (khó uống nhưng chữa bệnh hoàng đản); và lạc, mật, thục tô, đường trộn lẫn (vừa ngon vừa lành). Kết thúc bằng ví dụ mặt trời mùa thu phá sạch hắc ám, chói sáng, hực sáng và rực sáng — pháp hành thứ tư phá sạch các dị thuyết của Sa-môn, Bà-la-môn tầm thường. Bài học cho huynh trưởng và đoàn sinh: đừng đánh giá việc làm bằng cảm giác dễ chịu trước mắt, mà phải cân nhắc quả báo lâu dài.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

Duyên khởi và câu hỏi — Tại Sāvatthi, Thế Tôn nêu nghịch lý: chúng sanh mong pháp khả ái tăng trưởng nhưng ngược lại xảy ra; hỏi các Tỷ-kheo nguyên nhân, các Tỷ-kheo thỉnh Phật giảng.
Kẻ vô văn phàm phu và vị Ða văn Thánh đệ tử — Không biết rõ pháp nên phục vụ / nên thân cận thì làm ngược, khiến pháp bất khả ái tăng trưởng; biết rõ thì ngược lại. Nguyên nhân: có trí hay không có trí đối với pháp này.
Nêu bốn pháp hành — Bốn pháp hành: hiện tại khổ - tương lai khổ; hiện tại khổ - tương lai lạc; hiện tại lạc - tương lai khổ; hiện tại lạc - tương lai lạc.
Kẻ vô trí đối với bốn pháp hành — Do si mê, không tuệ tri như chân, nên phục vụ hai pháp hành đưa đến khổ và tránh né hai pháp hành đưa đến lạc.
Người trí đối với bốn pháp hành — Do tâm sáng suốt, tuệ tri như chân, nên tránh né hai pháp hành đưa đến khổ và phục vụ hai pháp hành đưa đến lạc.
Định nghĩa từng pháp hành bằng mười nghiệp đạo — Làm mười điều bất thiện (dù với khổ ưu hay lạc hỷ) đưa đến đọa xứ, địa ngục; từ bỏ mười điều ấy đưa đến thiện thú, Thiên giới.
Bốn ví dụ và ví dụ mặt trời mùa thu — Trái bí đắng tẩm độc; bình đồng nước ngon có độc; nước đái quỷ trộn thuốc; lạc-mật-thục tô-đường. Kết bằng ví dụ mặt trời phá tan hắc ám.
Kết kinh — Các Tỷ-kheo hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy.

Phần III · Đoạn Trích

Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.

SC 3 (mn46:2.2)

Yebhuyyena, bhikkhave, sattā evaṅkāmā evaṁchandā evaṁadhippāyā: ‘aho vata aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā parihāyeyyuṁ, iṭṭhā kantā manāpā dhammā abhivaḍḍheyyun’ti.

Này các Tỷ-kheo, phần lớn các loài hữu tình có dục như thế này, có ước vọng như thế này, có nguyện vọng như thế này: “Ôi, mong rằng các pháp bất khả ái, bất khả lạc, bất khả ý được tiêu diệt! Mong rằng các pháp khả ái, khả lạc, khả ý được tăng trưởng!”

Mendicants, sentient beings typically have the wish, desire, and hope: ‘Oh, if only unlikable, undesirable, and disagreeable things would decrease, and likable, desirable, and agreeable things would increase!’

SC 4 (mn46:2.5)

Bhagavaṁmūlakā no, bhante, dhammā, bhagavaṁnettikā, bhagavaṁpaṭisaraṇā.

Bạch Thế Tôn, đối với chúng con, các pháp dựa Thế Tôn làm căn bản, hướng Thế Tôn làm lãnh đạo, nương tựa Thế Tôn làm y cứ.

Our teachings are rooted in the Buddha. He is our guide and our refuge.

SC 10 (mn46:5.1-5.6)

Cattārimāni, bhikkhave, dhammasamādānāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṁ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṁ; atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṁ paccuppannasukhaṁ āyatiṁ dukkhavipākaṁ; atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṁ paccuppannadukkhaṁ āyatiṁ sukhavipākaṁ; atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṁ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṁ.

Này các Tỷ-kheo, có bốn pháp hành. Thế nào là bốn? Này các Tỷ-kheo, có pháp hành hiện tại khổ, tương lai quả báo cũng khổ. Này các Tỷ-kheo, các pháp hành hiện tại khổ, tương lai quả báo lạc. Này các Tỷ-kheo, có pháp hành hiện tại lạc, tương lai quả báo khổ. Này các Tỷ-kheo, có pháp hành hiện tại lạc và tương lai quả báo cũng lạc.

Mendicants, there are these four ways of taking up practices. What four? There is a way of taking up practices that is painful now and results in future pain. There is a way of taking up practices that is pleasant now but results in future pain. There is a way of taking up practices that is painful now but results in future pleasure. There is a way of taking up practices that is pleasant now and results in future pleasure.

MN 46, SC 15 (Pāli/Anh: mn46:10.1–10.3 — xin lưu ý mn46:11 là pháp hành “hiện tại lạc, tương lai quả báo khổ”, khác hẳn)

Do có trí với pháp này, do tâm sáng suốt, vị này tuệ tri như chơn: “Pháp hành này hiện tại khổ và tương lai quả báo cũng khổ”. Do có trí với pháp này, do tâm sáng suốt, do tuệ tri như chơn, vị này không phục vụ pháp này, tránh né pháp này.

When it comes to the way of taking up practices that is painful now and results in future pain, a wise person, knowing this, truly understands: 'This is the way of taking up practices that is painful now and results in future pain.' So instead of cultivating that practice, they avoid it.

SC 23 (mn46:18.1-18.9)

Seyyathāpi, bhikkhave, tittakālābu visena saṁsaṭṭho. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhappaṭikūlo… Tathūpamāhaṁ, bhikkhave, imaṁ dhammasamādānaṁ vadāmi, yamidaṁ dhammasamādānaṁ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṁ.

Này các Tỷ-kheo, ví như trái bí đắng có tẩm thuốc độc. Rồi một người đến muốn sống, muốn không chết, ưa lạc, hiềm ghét khổ… Này các Tỷ-kheo, Ta nói pháp hành này giống như ví dụ ấy, tức là pháp hành hiện tại khổ và tương lai quả báo cũng khổ.

Suppose there was some bitter gourd mixed with poison. Then a man would come along who wants to live and doesn’t want to die, who wants to be happy and recoils from pain… This is comparable to the way of taking up practices that is painful now and results in future pain, I say.

SC 24 (mn46:19)

Seyyathāpi, bhikkhave, āpānīyakaṁso vaṇṇasampanno gandhasampanno rasasampanno. So ca kho visena saṁsaṭṭho… Tathūpamāhaṁ, bhikkhave, imaṁ dhammasamādānaṁ vadāmi, yamidaṁ dhammasamādānaṁ paccuppannasukhaṁ āyatiṁ dukkhavipākaṁ.

Này các Tỷ-kheo, ví như một bình đồng đựng nước uống, có sắc, có hương, có vị, và nước uống ấy có tẩm thuốc độc… Này các Tỷ-kheo, Ta nói pháp hành này giống như ví dụ ấy, tức là pháp hành hiện tại lạc, tương lai quả báo khổ.

Suppose there was a bronze goblet of beverage that had a nice color, aroma, and flavor. But it was mixed with poison… This is comparable to the way of taking up practices that is pleasant now and results in future pain, I say.

SC 26 (mn46:21)

Seyyathāpi, bhikkhave, dadhi ca madhu ca sappi ca phāṇitañca ekajjhaṁ saṁsaṭṭhaṁ. Atha puriso āgaccheyya lohitapakkhandiko… Tathūpamāhaṁ, bhikkhave, imaṁ dhammasamādānaṁ vadāmi, yamidaṁ dhammasamādānaṁ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṁ.

Này các Tỷ-kheo, ví như lạc, mật, thục tô và đường trộn lẫn với nhau. Rồi có người đi đến bị bệnh kiết lỵ… Này các Tỷ-kheo, Ta nói pháp hành này giống như ví dụ ấy, tức là pháp hành hiện tại lạc, tương lai quả báo cũng lạc.

Suppose there was some curds, honey, ghee, and molasses all mixed together. Then a man with bloody dysentery would come along… This is comparable to the way of taking up practices that is pleasant now and results in future pleasure, I say.

SC 26 cuối (mn46:22.1-22.2)

Seyyathāpi, bhikkhave, vassānaṁ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṁ abbhussakkamāno sabbaṁ ākāsagataṁ tamagataṁ abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocate ca; evameva kho, bhikkhave, yamidaṁ dhammasamādānaṁ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṁ tadaññe puthusamaṇabrāhmaṇaparappavāde abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocate cā”ti.

Này các Tỷ-kheo, ví như trong tháng cuối mùa mưa, vào mùa thu, mùa gặt hái, khí bầu trời quang đãng, không có mây, và mặt trời mọc lên giữa bầu trời, phá sạch hắc ám khắp cả hư không, và chói sáng, hực sáng và rực sáng. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, pháp hành hiện tại lạc, tương lai quả báo cũng lạc này, sau khi phá sạch các dị thuyết của các Sa-môn, Bà-la-môn tầm thường, chói sáng, hực sáng và rực sáng.

It’s like the last month of the rainy season, in autumn, when the heavens are sunny and cloudless. And as the sun is rising to the firmament, having dispelled all the darkness of space, it shines and glows and dazzles. In the same way, this way of taking up practices that is pleasant now and results in future pleasure dispels the doctrines of the various other ascetics and brahmins as it shines and glows and dazzles.

Phần IV · Thuật Ngữ & Giảng Giải

Chữ Pāli	Nghĩa	Ghi chú
dhammasamādāna	pháp hành — sự thọ trì, đảm nhận một lối hành xử	Sujato: "way of taking up practices"
vipāka	quả báo, kết quả chín muồi của nghiệp
paccuppanna	hiện tại
āyatiṁ	tương lai, về sau
sukha / dukkha	lạc / khổ
somanassa / domanassa	hỷ (vui thuộc tâm) / ưu (buồn thuộc tâm)
assutavā puthujjana	kẻ vô văn phàm phu
sutavā ariyasāvaka	vị Ða văn Thánh đệ tử
sappurisa	bậc Chân nhân, người chân chánh
sevitabba / asevitabba	pháp nên phục vụ / không nên phục vụ
bhajitabba / abhajitabba	pháp nên thân cận / không nên thân cận
yathābhūtaṁ pajānāti	tuệ tri như chân, biết đúng như thật
paṭisaṅkhā	sau khi suy nghĩ, cân nhắc, giản trạch
sammādiṭṭhi / micchādiṭṭhi	chánh kiến / tà kiến
sugati saggaṁ lokaṁ	thiện thú, Thiên giới
apāya duggati vinipāta niraya	cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục

Câu mở đầu là một nghịch lý ai cũng từng sống qua. Mong điều dở mất đi, điều hay lớn lên — mà kết quả thường ngược lại. Kinh không trách người mong; kinh hỏi vì sao lại thành ra thế.

Và câu trả lời không phải là "vì nghiệp nặng". Đó là vì kẻ vô văn phàm phu không đi đến các bậc Thánh, không biết rõ pháp nào nên thân cận, pháp nào không — nên làm ngược.

Gốc của sai lầm được nói bằng một câu rất gọn. "Không có trí đối với pháp này." Không phải thiếu cố gắng — thiếu cái thấy.

Bốn pháp hành thì giống bài MN 45. Khổ–khổ, lạc–khổ, khổ–lạc, lạc–lạc.

Xin thưa một chỗ rất dễ tưởng bản dịch sai. Ở đoạn liệt kê, bản Việt xếp là khổ–khổ, khổ–lạc, lạc–khổ, lạc–lạc; còn bản Pāli xếp là khổ–khổ, LẠC–khổ, KHỔ–lạc, lạc–lạc — hai mục giữa đảo nhau. Cả hai đều đúng nguyên văn của mình. Phần khai triển sau đó của bản Việt thì lại theo thứ tự Pāli.

Chỗ khác biệt lớn nhất giữa bài này với MN 45 là ở phần định nghĩa. Bốn pháp hành ở đây được xác định bằng mười nghiệp đạo — rất cụ thể, đếm được.

Và có một điểm tinh tế đáng dừng lại. Kinh nói: làm mười điều ác "với khổ ưu" hay "với lạc hỷ" thì đều dẫn đến đọa xứ. Làm ác mà khóc lóc miễn cưỡng cũng không nhẹ hơn.

Kẻ vô trí chọn nhầm theo một khuôn cố định. Phục vụ pháp đưa đến khổ, tránh né pháp đưa đến lạc — vì chỉ nhìn được cái trước mắt.

Người có trí thì làm đúng hai việc ngược lại. Tránh hai pháp hành đưa đến khổ, phục vụ hai pháp hành đưa đến quả báo lạc — kể cả pháp hành hiện tại khổ.

Và ví dụ mặt trời mùa thu khép lại rất đẹp. Vào tháng cuối mùa mưa, trời quang mây tạnh, mặt trời mọc lên phá tan mọi tối tăm — chiếu sáng, chói sáng, rực sáng. Trí tuệ đối với bốn pháp hành cũng vậy.

Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm

"Mong điều lành là đủ." Kinh nói phải có trí biết chọn.
"Bản Việt xếp sai thứ tự." Hai bản xếp khác nhau, cả hai đều đúng.
"Làm ác mà miễn cưỡng thì nhẹ hơn." Kinh nói cả hai đều đọa.

Phần VI · Dùng Trong Sinh Hoạt Đoàn

Ngành Oanh. Kể ví dụ mặt trời mùa thu.
Ngành Thiếu. Hỏi: vì sao biết là dở mà vẫn làm?
Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Đọc kèm MN 45 — bài kia có ví dụ dây leo.

Phần VII · Câu Hỏi Thảo Luận

Nghịch lý mở đầu bài kinh là gì?
Gốc của sai lầm nằm ở đâu?
Làm ác “với lạc hỷ” thì sao?
Ví dụ mặt trời mùa thu nói điều gì?

✦

Nguồn

Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 3 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

G.Đ.P.T Huyền Quang