Mọi dấu chân thú đều lọt vào trong dấu chân voi — cũng vậy, tất cả thiện pháp đều thâu nhiếp trong Bốn Thánh đế. Bài kinh này không do Đức Phật trực tiếp thuyết mà do Tôn giả Xá-Lợi-Phất giảng cho các Tỷ-kheo.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Trung Bộ Kinh, bài 28
- Người giảng — Tôn giả Sāriputta (Xá-Lợi-Phất), không phải Đức Phật
- Nơi chốn — Sāvatthī, Jetavana, vườn ông Cấp Cô Độc
- Bài đi cặp — MN 27, Tiểu kinh cùng ví dụ này
Đây là bài kinh do Tôn giả Xá-lợi-phất giảng tại Kỳ Viên. Ngài mở đầu bằng một hình ảnh rất dễ nhớ: mọi dấu chân của các loài thú đi trên đất đều lọt vào trong dấu chân voi, vì dấu chân voi lớn nhất; cũng vậy, tất cả Thiện pháp đều thâu nhiếp trong Bốn Thánh đế (Khổ, Khổ tập, Khổ diệt, Khổ diệt đạo). Từ đó ngài triển khai Khổ Thánh đế: sanh, già, chết, sầu bi khổ ưu não, cầu không được là khổ, tóm lại Năm thủ uẩn là khổ. Rồi ngài phân tích sắc thủ uẩn thành bốn đại: địa, thủy, hỏa, phong. Mỗi đại đều được xét theo hai mặt nội và ngoại. Phần nội thân được kể rất cụ thể (tóc, lông, móng, răng, da... với địa giới; mật, đàm, mủ, máu... với thủy giới; sức nóng và sự tiêu hóa với hỏa giới; hơi thở vô ra, các luồng gió trong thân với phong giới). Với mỗi đại, lời dạy đều quy về một câu quán chiếu: "Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi." Kế đó ngài dẫn các trận đại kiếp thiên nhiên — nước cuốn trôi cả xứ, lửa thiêu cả vùng, gió thổi bay làng mạc, biển cả có khi cạn tới mức không ướt nổi đốt ngón chân — để cho thấy ngay cả bốn đại bên ngoài to lớn xưa cũ như thế còn vô thường, hủy hoại, biến dịch, huống chi tấm thân yểu thọ do khát ái chấp thủ này. Phần thực hành rất thiết thực cho người tu giữa đời: khi bị người khác mắng nhiếc, chỉ trích, thậm chí đánh đập, vị Tỷ-kheo quán khổ thọ ấy là do duyên xúc mà sanh, thấy xúc–thọ–tưởng–hành–thức đều vô thường; nhớ lại lời dạy trong ví dụ cái cưa mà không sanh tâm phẫn nộ. Nếu niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng mà xả tương ưng với thiện chưa an trú thì phải sanh tâm hổ thẹn, dao động mạnh như nàng dâu thấy ông nhạc; nếu an trú được thì hoan hỷ. Cuối kinh, ngài ví thân này chỉ là khoảng trống được bao bọc bởi xương, gân, thịt, da mà gọi là "sắc"; rồi trình bày điều kiện sanh khởi của sáu thức và kết lại bằng lời Thế Tôn: "Ai thấy được lý duyên khởi, người ấy thấy được pháp."
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- Duyên khởi và ví dụ dấu chân voi — Tại Kỳ Viên, Tôn giả Sāriputta gọi các Tỷ-kheo; mọi dấu chân đều thâu nhiếp trong dấu chân voi, cũng vậy tất cả Thiện pháp đều thâu nhiếp trong Bốn Thánh đế (SC 1–4).
- Khổ Thánh đế và Năm thủ uẩn — Định nghĩa Khổ Thánh đế; Năm thủ uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức); sắc thủ uẩn là bốn đại và sắc do bốn đại sanh (SC 5–7).
- Ðịa giới — Nội/ngoại địa giới, danh sách các phần thân thể, quán 'không phải của tôi'; ngoại địa giới vô thường; cách xử sự khi bị mắng nhiếc, đánh đập; ví dụ cái cưa; nàng dâu thấy ông nhạc (SC 8–12).
- Thủy giới — Nội/ngoại thủy giới; nước cuốn trôi làng xứ, biển dâng và cạn; kết luận vô thường và phần thực hành lặp lại (SC 13–15).
- Hỏa giới — Nội/ngoại hỏa giới; lửa thiêu cháy làng xứ rồi tắt vì hết nhiên liệu; có thời lửa hiếm tới mức người ta đi kiếm lửa phải nhen bằng lông gà và dây gân — kinh không nói là “không tìm ra lửa”; vô thường và phần thực hành lặp lại (SC 16–18).
- Phong giới — Nội/ngoại phong giới; gió thổi bay làng xứ; tháng cuối mùa hạ gió lặng tới mức người ta phải tìm gió nhờ lá ta-la, nhờ quạt, và ngay chỗ rạch nước chảy cỏ cũng không lay động — kinh không nói thẳng “không có gió”; vô thường; phần thực hành nói đủ trở lại (SC 19–23).
- Ví dụ ngôi nhà — thân chỉ là khoảng trống được bao bọc — Khoảng trống được bao vây bởi gậy, dây leo, cỏ, bùn gọi là nhà; khoảng trống được bao vây bởi xương, gân, thịt, da gọi là sắc pháp (SC 24).
- Ðiều kiện sanh khởi của thức và duyên khởi Năm thủ uẩn — Sáu căn: căn không hư hại, cảnh vào tầm, có sự quy tụ xúc chạm thích hợp thì thức mới hiện khởi; tất cả quy tụ vào Năm thủ uẩn; lời Thế Tôn về duyên khởi; tham dục nơi năm thủ uẩn là khổ tập, đoạn tham dục là khổ diệt (SC 25–32).
- Kết kinh — Các Tỷ-kheo hoan hỷ, tín thọ lời Tôn giả Sāriputta dạy (SC 33).
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| hatthipada | dấu chân voi | Hình ảnh chủ đạo của kinh: dấu chân lớn nhất, thâu nhiếp mọi dấu chân khác. |
| cattāri ariyasaccāni | Bốn Thánh đế | Khổ, Khổ tập, Khổ diệt, Khổ diệt đạo. |
| pañcupādānakkhandhā | Năm thủ uẩn | Sắc, thọ, tưởng, hành, thức thủ uẩn. |
| cattāro mahābhūtā | bốn đại | Ðịa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới. |
| pathavīdhātu | địa giới | |
| āpodhātu | thủy giới | |
| tejodhātu | hỏa giới | |
| vāyodhātu | phong giới | |
| ajjhattika / bāhira | nội (thuộc bên trong thân) / ngoại (bên ngoài) | |
| upādinna | bị chấp thủ | |
| nibbidā | yểm ly, nhàm chán | Bản Việt: "sanh yểm ly đối với địa giới". |
| anicca | vô thường | |
| phassa | xúc | Khổ thọ khởi lên là do nhân duyên xúc. |
| upekkhā kusalanissitā | xả tương ưng với thiện | |
| saṁvega | dao động mạnh, tâm hổ thẹn thúc giục tu tập | Ví dụ nàng dâu thấy ông nhạc. |
| kakacūpama | ví dụ cái cưa | Trích lại lời Thế Tôn, xem MN 21. |
| paṭiccasamuppāda | lý duyên khởi | |
| taṇhā | khát ái | |
| anattā | vô ngã | "Cái này không phải tự ngã của tôi". |
| samādhi | định, tâm định tĩnh nhất tâm |
Câu mở đầu là một trong những ví dụ hay nhất của kinh tạng. Dấu chân voi lớn nhất, nên mọi dấu chân khác đều lọt vào trong. Cũng vậy, không có thiện pháp nào nằm ngoài Bốn Thánh đế.
Ví dụ ấy trả lời một câu hỏi rất thật. Người mới học thấy giáo pháp mênh mông, không biết bắt đầu từ đâu. Tôn giả Xá-Lợi-Phất trả lời: bắt đầu ở Bốn Thánh đế, vì tất cả đều nằm trong đó.
Rồi ngài đi thẳng vào Khổ đế — và Khổ đế quy về Năm thủ uẩn. Sắc thủ uẩn thì chia thành bốn đại: địa, thủy, hỏa, phong. Mỗi đại lại xét hai mặt trong và ngoài.
Danh sách nội thân được kể rất cụ thể, cố ý. Địa giới: tóc, lông, móng, răng, da… Thủy giới: mật, đàm, mủ, máu… Hỏa giới: sức nóng và sự tiêu hóa. Phong giới: hơi thở và các luồng gió trong thân. Mỗi phần đều quy về một câu duy nhất: "Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi."
Chỗ lập luận tài tình nhất là khi ngài kéo ra bên ngoài. Ngài dẫn các trận đại kiếp: nước cuốn trôi cả xứ, lửa thiêu cả vùng, gió thổi bay làng mạc, và biển cả có khi cạn tới mức không ướt nổi đốt ngón chân.
Xin thưa hai chỗ chúng tôi từng nói gọn quá thành sai. Kinh không nói "không tìm ra lửa" — kinh nói có thời lửa hiếm tới mức người ta phải nhen bằng lông gà và dây gân. Kinh cũng không nói "không có gió" — kinh nói tháng cuối mùa hạ gió lặng tới mức phải tìm gió nhờ lá ta-la, nhờ quạt. Lượt soi lại đã bắt được và chúng tôi sửa, ghi rõ ở đây.
Và đây là chỗ lập luận khép lại. Bốn đại bên ngoài to lớn xưa cũ đến thế còn vô thường, hủy hoại, biến dịch — huống chi tấm thân yểu thọ do khát ái chấp thủ này.
Phần thực hành mới là chỗ dùng được mỗi ngày. Khi bị mắng nhiếc, chỉ trích, thậm chí đánh đập, vị Tỷ-kheo quán khổ thọ ấy do duyên xúc mà sanh, thấy xúc, thọ, tưởng, hành, thức đều vô thường — và nhớ lại lời dạy trong ví dụ cái cưa.
Câu về nàng dâu rất đáng nhớ. Nếu niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng mà xả vẫn chưa an trú, thì phải sanh tâm hổ thẹn và dao động mạnh, như nàng dâu thấy ông nhạc. Nếu an trú được thì hoan hỷ. Kinh không cho phép tự bằng lòng.
Cuối bài là ví dụ ngôi nhà. Khoảng trống được bao bọc bởi gậy, dây leo, cỏ, bùn thì gọi là nhà; khoảng trống được bao bọc bởi xương, gân, thịt, da thì gọi là sắc. Rồi kết bằng lời Thế Tôn: "Ai thấy được lý duyên khởi, người ấy thấy được pháp."
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- "Kinh nào cũng do Phật thuyết." Bài này do Tôn giả Xá-Lợi-Phất giảng, và vẫn nằm trong kinh tạng.
- "Quán bốn đại là để chán ghét thân." Kinh nhắm vào chấp ngã, không nhắm vào ghét bỏ.
- "Bốn Thánh đế là bài vỡ lòng." Kinh nói tất cả thiện pháp nằm trong đó — không có bài nào cao hơn.
- Ngành Oanh. Vẽ dấu chân voi, rồi vẽ các dấu chân nhỏ lọt vào trong.
- Ngành Thiếu. Hỏi: trong thân em, chỗ nào là địa, thủy, hỏa, phong?
- Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Đọc kèm MN 21 — Ví Dụ Cái Cưa, đúng chỗ bài này dẫn lại.
- Vì sao lấy dấu chân voi làm ví dụ?
- Bốn đại trong thân gồm những gì?
- Khi bị mắng, kinh dạy quán thế nào?
- Vì sao ví thân này với ngôi nhà?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 2 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
