Một vị xin người khác chỉ lỗi cho mình mà lại không chịu nổi khi bị chỉ; một vị không xin gì cả mà ai cũng nói được với vị ấy. Tôn giả Mục-Kiền-Liên kể ra mười sáu tánh làm nên khác biệt, rồi cho ba cách tự xét.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Trung Bộ, bài 15, thuộc Phẩm Sư Tử Hống (262 đoạn có đánh số).
- Nơi — xứ Bhagga, tại Suṁsumāragira (núi Cá Sấu), rừng Bhesakaḷā, vườn Lộc Uyển.
- Người thuyết — Tôn giả Mahāmoggallāna (Mục-Kiền-Liên). Đức Phật không có mặt. Tôn giả gọi chúng Tỷ-kheo là “āvuso — chư Hiền”.
- Bản Việt đánh số sẵn — HT. Thích Minh Châu ghi rõ (1) đến (16) cho mười sáu tánh; chúng tôi giữ đúng cách đánh số ấy để quý vị đối chiếu được với sách in.
Tôn giả Mahāmoggallāna mở đầu bằng một cặp đối nhau rất sắc. Trường hợp thứ nhất: một vị Tỷ-kheo thỉnh nguyện — “Mong rằng chư Tôn giả nói với tôi!” — nhưng vị ấy khó nói, khó kham nhẫn, không cung kính đón nhận khi được giảng dạy. Kết quả: các bạn đồng tu nghĩ rằng vị ấy không đáng nói đến, và không đặt lòng tin vào vị ấy. Trường hợp thứ hai lật ngược đúng từng chữ: một vị không thỉnh nguyện gì cả, nhưng vị ấy dễ nói, kham nhẫn, cung kính đón nhận. Kết quả: các bạn đồng tu nghĩ rằng vị ấy đáng được nói đến, và đặt lòng tin vào vị ấy. Chỗ này rất đáng ngừng lại. Vị thứ nhất nói đúng lời phải nói; vị thứ hai không nói gì. Vậy mà kết quả ngược nhau — vì cái quyết định không phải lời mời, mà là phản ứng khi lời chỉ lỗi thật sự tới. Rồi Tôn giả kể mười sáu tánh khiến trở thành khó nói (xem bảng bên dưới), sau đó lật ngược cả mười sáu thành mười sáu đức tánh khiến trở thành dễ nói. Phần cuối là ba bước tự xét, và thứ tự ba bước ấy là chỗ hay nhất của bài kinh. Bước một — tư lượng (anumāna, chính là tên bài): lấy cái mình không ưa ở người khác mà suy về mình. “Người này có ác dục, nên ta không ưa người ấy. Và nếu ta có ác dục, các người khác sẽ không ưa ta.” Rồi phát tâm: “Ta sẽ không có ác dục.” — Làm đủ mười sáu lần. Bước hai — tự quán sát (paccavekkhati): đặt câu hỏi trực tiếp — “Ta có ác dục không?” Nếu có thì tinh tấn đoạn trừ; nếu không thì sống với hỷ và hân hoan ấy, ngày đêm tu học các thiện pháp. — Cũng mười sáu lần. Bước ba — tấm gương: như một người trẻ ưa trang điểm soi mặt mình trong tấm kính sạch hay bát nước trong. Thấy có bụi thì lau; không thấy bụi thì mừng. Cả hai đằng đều lành — không có đằng nào là ngồi buồn.
Mười sáu tánh khiến trở thành khó nóiTheo bản Việt của HT. Thích Minh Châu, giữ nguyên số (1)–(16)
- (1) có ác dục, bị ác dục chi phối. — (2) khen mình chê người.
- (3)–(6) Bốn mặt của phẫn nộ — (3) phẫn nộ, bị phẫn nộ chi phối; (4) vì phẫn nộ mà thành hiềm hận; (5) vì phẫn nộ mà thành cố chấp; (6) thốt ra những lời liên hệ đến phẫn nộ.
- (7)–(11) Năm cách trở mặt khi bị buộc tội — (7) chống đối lại người buộc tội; (8) chỉ trích lại; (9) chất vấn lại; (10) tránh né vấn đề với một vấn đề khác, trả lời ra ngoài vấn đề, để lộ phẫn nộ, sân hận và bất mãn; (11) không giải thích thỏa mãn hành động của mình.
- (12)–(15) Bốn cặp tật — (12) hư ngụy và não hại; (13) tật đố và xan tham; (14) lừa đảo và lường gạt; (15) ngoan mê và quá mạn.
- (16) chấp trước thế tục, cố chấp tư kiến, tánh khó hành xả. — Cái sâu nhất, được để sau cùng: không phải nóng tính, không phải tham lam, mà là không bỏ nổi ý kiến của mình.
Ba bước tự xét — và vì sao thứ tự ấy quan trọngĐoạn mn15:6, mn15:7, mn15:8
- Bước 1 — Tư lượng (anumāna). Bắt đầu từ chỗ dễ thấy: cái mình không ưa ở người khác. Rồi lật lại: nếu ta cũng như vậy, người khác sẽ không ưa ta. Đi từ ngoài vào trong.
- Bước 2 — Tự quán sát (paccavekkhati). Bỏ hết vòng vo, hỏi thẳng: “Ta có ác dục không?” — Chỉ làm được bước này sau khi đã qua bước một, vì trước đó ta chưa biết phải hỏi cái gì.
- Bước 3 — Tấm gương. Thấy bụi thì lau; không thấy bụi thì mừng — “Thật sự ta được điều tốt đẹp; thật sự ta được thanh tịnh.” Không có cửa nào dẫn tới tự dằn vặt.
- Chỗ tinh tế: khi xét mà không thấy lỗi, kinh không dạy tự hào mà dạy “sống với hỷ và hân hoan ấy, ngày đêm tu học các thiện pháp”. Niềm vui ấy là nhiên liệu để tu tiếp, không phải chỗ để nghỉ.
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
(mn15:2.1–2.2)
(mn15:3.29)
(mn15:3.47)
(mn15:6.1–6.4)
(mn15:8.3–8.5)
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| anumāna | tư lượng — suy ra, đo bằng cách so | Tên bài kinh. Nghĩa đen: đo theo (anu = theo; māna = đo). Bản Việt: “tư lượng tự ngã với tự ngã”. Đây là một phép suy: lấy cái đã biết về người khác mà đo cái chưa biết về mình. |
| dubbaca / suvaca | khó nói / dễ nói | Nghĩa đen là khó nói với, chứ không phải nói khó nghe. Người suvaca là người mà ai cũng dám nói thật với. |
| dovacassakaraṇā dhammā | những tánh khiến trở thành khó nói | Chú ý chữ karaṇa — “làm cho thành”. Đây là những cái tạo ra tình trạng khó nói, không phải lời mô tả một tính cách bất di dịch. Đã tạo ra được thì tháo ra được — nên bài kinh mới lật ngược cả mười sáu. |
| paccavekkhati | tự quán sát, xem lại | Chữ của bước hai, và cũng là chữ dùng cho người soi gương ở bước ba (mukhanimittaṁ paccavekkhamāno). Cùng một động từ — soi gương và xét mình là một việc trong bài kinh này. |
| aññenaññaṁ paṭicarati | tránh né vấn đề bằng một vấn đề khác | Tánh thứ mười. Sáu chữ Pāli mô tả rất chính xác một việc rất quen: bị hỏi chuyện này thì lôi chuyện khác ra. Chữ bahiddhā kathaṁ apanāmeti = đẩy câu chuyện ra ngoài. |
| sandiṭṭhiparāmāsī | chấp trước tư kiến của mình | Tánh thứ mười sáu — cái được để sau cùng. sandiṭṭhi = cái thấy của riêng mình; parāmāsa = nắm chặt; duppaṭinissaggī = khó nhả ra. |
| pītipāmojja | hỷ và hân hoan | Phần thưởng khi xét mình mà không thấy lỗi. Không phải tự hào — mà là một niềm vui lành, và niềm vui ấy dùng để tu tiếp: “ngày đêm tu học các thiện pháp”. |
| aṅgaṇa | cấu uế — vết bẩn | Đúng chữ làm nên tên Kinh Không Uế Nhiễm (MN 5). Hai bài bổ cho nhau: MN 5 nói biết mình có cấu uế thì hơn; MN 15 chỉ cách để biết. |
Cặp mở đầu là chỗ sắc nhất của bài kinh. Vị xin được chỉ lỗi lại là vị không ai dám nói với; vị không xin gì lại là vị ai cũng nói được. Nghĩa là lời mời không tính. Cái tính là phản ứng khi lời chỉ lỗi thật sự tới — và người khác đọc được phản ứng ấy rất nhanh, dù ta có nói gì.
Năm trong mười sáu tánh nói về đúng một khoảnh khắc: lúc bị buộc tội. Chống lại, chỉ trích lại, chất vấn lại, lảng sang chuyện khác, và không giải thích được. Không phải tình cờ mà năm tánh dồn vào một chỗ — đó là chỗ con người dễ vỡ nhất, và Tôn giả Mahāmoggallāna tả kỹ từng cách vỡ.
Thứ tự ba bước tự nó là bài học. Bài kinh không bắt đầu bằng “hãy tự xét mình” — vì người chưa biết mình có lỗi thì xét cái gì? Nên bước một đi từ chỗ ai cũng thấy được: cái mình không ưa ở người khác. Chính cái danh sách ta chê người mới là bản danh sách để tự xét. Xong bước ấy rồi mới hỏi thẳng được, và cuối cùng mới soi gương.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Xin người khác chỉ lỗi là đã khiêm hạ.” Bài kinh mở đầu bằng đúng trường hợp ấy — và cho thấy lời mời có thể chẳng chứng minh điều gì.
- “Phẫn nộ là tánh nặng nhất.” Phẫn nộ chiếm bốn chỗ, nhưng cái được để sau cùng — chỗ sâu nhất — là cố chấp tư kiến.
- “Tự xét là để tìm cho ra lỗi của mình.” Không. Nếu không thấy lỗi, kinh dạy hoan hỷ — “thật sự ta được thanh tịnh” — rồi tu tiếp.
- “Đức Phật thuyết bài này.” Không. Tôn giả Mahāmoggallāna thuyết, và gọi chúng Tỷ-kheo là “chư Hiền”.
- “Đây là điều luật của Tăng chúng.” Không phải điều luật — đây là một cách tự xét, và không có chỗ nào trong đó cần phải là người xuất gia mới làm được.
- Ngành Oanh. Hỏi mỗi em một điều em không thích ở bạn. Rồi hỏi tiếp, thật nhẹ: em có làm điều đó không? Đó chính là bước một trong kinh.
- Ngành Thiếu. Đọc năm cách trở mặt khi bị buộc tội — (7) đến (11). Mỗi em tự tìm cách của mình. Hầu như ai cũng có một cách.
- Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Câu hỏi thật: các em có dám nói thật với mình không? Nếu không ai nói gì cả, chưa chắc là mình không có lỗi — có thể là mình đã thành người khó nói.
- Vì sao bài kinh mở đầu bằng người đã xin được chỉ lỗi?
- Vì sao cố chấp tư kiến lại được để sau cùng?
- Vì sao bước một lại bắt đầu từ người khác chứ không từ mình?
- Nếu chưa từng có ai nói lỗi cho em nghe, điều ấy có thể có nghĩa gì?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Cả bài do Tôn giả Mục-Kiền-Liên thuyết; bản Việt đánh số sẵn mười sáu tánh, chúng tôi giữ đúng cách đánh số ấy. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
