Đại Kinh Sư Tử Hống

Một vị vừa bỏ Tăng đoàn đang đi rêu rao khắp thành rằng Sa-môn Gotama chẳng có gì đặc biệt. Lời đáp của Đức Phật là đoạn tự thuật dài nhất trong kinh tạng — và nó kết bằng chuyện chính Ngài đã khổ hạnh khốc liệt tới đâu, rồi không đi tới đâu.

• Bộ — Trung Bộ, bài 12, thuộc Phẩm Sư Tử Hống. 371 đoạn có đánh số — một trong những bài dài nhất Trung Bộ.
• Nơi — ngoài thành Vesālī, trong khu rừng phía tây thành.
• Duyên khởi — Sunakkhatta người bộ lạc Licchavi, vừa mới từ bỏ Pháp và Luật này, đang nói xấu Đức Phật giữa hội chúng Vesālī. Tôn giả Sāriputta nghe được, về thưa lại.
• Bài kinh tự đặt tên cho mình — ở đoạn cuối, Đức Phật bảo Tôn giả Nāgasamāla hãy nhớ bài này với tên “Pháp môn Lông tóc dựng ngược” (Lomahaṁsanapariyāya). Rất hiếm bài kinh nào tự đặt tên như vậy.

Sunakkhatta nói: “Sa-môn Gotama không có pháp thượng nhân, không có tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh. Sa-môn Gotama thuyết pháp do suy luận tác thành, tùy thuận trắc nghiệm…” — nhưng rồi chính ông ta nói thêm một câu: “…pháp ấy có khả năng hướng dẫn người thực hành diệt tận khổ đau.” Đức Phật bắt ngay vào câu ấy. Ngài nói: “Sunakkhatta phẫn nộ và ngu si, do phẫn nộ nên nói lên lời ấy. Ông ta nghĩ: ta sẽ nói xấu. Thế mà kẻ ngu Sunakkhatta lại nói lời tán thán Như Lai.” Câu chê ấy tự nó chứa một lời khen lớn nhất — vì giáo pháp đưa được người ta tới chỗ hết khổ thì còn cần gì hơn nữa? Rồi Đức Phật trả lời đầy đủ, theo sáu khối lớn. Mười Như Lai lực. Bốn pháp vô sở úy. Tám hội chúng. Bốn loại sanh. Năm sanh thú, cộng thêm Niết-bàn — mỗi cõi kèm một ví dụ về người đi đường. Và sau mỗi khối, Ngài lặp lại một câu cảnh báo: ai biết như vậy, thấy như vậy mà vẫn nói lời kia, nếu không từ bỏ lời ấy, tâm ấy, tà kiến ấy, thì sẽ rơi vào địa ngục. Rồi tới khối thứ sáu, khối lạ nhất: Ngài tự kể lại đời khổ hạnh của chính mình. Bốn hạnh — khổ hạnh đệ nhất, bần uế đệ nhất, yểm ly đệ nhất, độc cư đệ nhất. Ngài sống lõa thể; bụi đất đóng trên thân bao năm cho tới khi tự tróc ra; bỏ chạy khi thấy người chăn bò, “như một con thú rừng thấy người”; nằm ngủ trong bãi tha ma, dựa trên một bộ xương, để cho những đứa mục đồng khạc nhổ, tiểu tiện lên mình, lấy que đâm vào lỗ tai — mà không khởi ác tâm đối với chúng. Và câu kết của cả đoạn: “Ta cũng không chứng được các pháp thượng nhân.” Vì sao? Vì Ngài chưa chứng được thánh trí tuệ. Sau đó Ngài điểm qua sáu chủ trương “thanh tịnh nhờ…” của thời ấy — nhờ món ăn, nhờ luân hồi, nhờ sanh khởi, nhờ an trú, nhờ tế tự, nhờ thờ lửa — và nói rằng Ngài đã đi qua hết. Chính ở khối này có câu “Ta tự xưng Ta sống chỉ ăn một trái táo”, và Ngài dặn ngay: chớ tưởng trái táo thời ấy to hơn bây giờ. Cũng chính ở đây mới có đoạn tả thân Ngài lúc ấy: xương sườn như rui cột một nhà sàn đổ nát, con ngươi lún sâu như bóng nước trong giếng sâu, da bụng chạm vào xương sống. Rồi tới chuyện tuổi tác: có người bảo già thì trí tuệ suy. Ngài đáp: “Nay Ta đã tám mươi tuổi… dầu các Ông có phải khiêng Ta trên một cái giường, trí tuệ biện tài của Như Lai cũng không hề đổi khác.” Tôn giả Nāgasamāla đứng sau quạt hầu, thưa: “Sau khi nghe pháp môn này, lông tóc con dựng ngược. Bạch Thế Tôn, pháp môn này tên gọi là gì?”

Mười Như Lai lựcĐoạn mn12:10–19 — chữ trong ngoặc là tên Hán-Việt trong bản của HT. Thích Minh Châu

• 1. Như thật tuệ tri xứ là xứ, phi xứ là phi xứ — cái gì có thể, cái gì không thể. (Tri thị xứ phi xứ lực)
• 2. Tuệ tri quả báo của các hành nghiệp quá khứ, vị lai, hiện tại, theo sở do và sở nhân. (Tri tam thế nghiệp báo lực)
• 3. Tuệ tri con đường đưa đến tất cả cảnh giới. (Tri nhứt thiết đạo trí lực)
• 4. Tuệ tri thế giới với mọi cảnh giới, nhiều chủng loại, nhiều sai biệt. (Tri thế gian chủng chủng tánh lực)
• 5. Tuệ tri chí hướng sai biệt của các loại hữu tình.
• 6. Tuệ tri những căn thượng hạ của các loài hữu tình.
• 7. Tuệ tri sự tạp nhiễm, sự thanh tịnh, sự xuất khởi của các Thiền, các giải thoát, các định.
• 8. Túc mạng minh — nhớ lại các đời sống quá khứ.
• 9. Thiên nhãn minh — thấy chúng sanh chết đi sanh lại tùy theo hạnh nghiệp.
• 10. Lậu tận minh — chứng và trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát.

Bốn pháp vô sở úyĐoạn mn12:22–27 — bốn lời chỉ trích mà không ai có thể nói đúng pháp

• 1. Không ai có thể nói đúng pháp rằng: “Các pháp này chưa được chứng ngộ hoàn toàn mà quý vị tự xưng đã chứng ngộ.”
• 2. …rằng: “Các lậu hoặc này chưa được đoạn trừ mà quý vị tự xưng đã đoạn trừ.”
• 3. …rằng: “Những pháp quý vị gọi là chướng ngại pháp, khi thực hành thì chẳng có gì chướng ngại cả.”
• 4. …rằng: “Pháp quý vị thuyết giảng không đưa đến mục tiêu đặc biệt, không có khả năng hướng thượng.”
• Chữ Pāli là vesārajja — sự không sợ hãi. Không phải gan dạ, mà là trạng thái của người không có gì phải giấu. Kinh ghi: “vì Ta không thấy lý do gì như vậy nên Ta đạt được vô úy.”

Năm sanh thú và sáu ví dụ người đi đườngĐoạn mn12:35–42 — năm cõi, cộng Niết-bàn là sáu

• Địa ngục — hố than hừng sâu hơn thân người, than đỏ không có ngọn lửa cũng không có khói.
• Bàng sanh — hầm phân sâu hơn thân người, đầy tràn.
• Ngạ quỷ — cây mọc trên đất xấu, lá thưa, bóng lốm đốm.
• Loài Người — cây mọc trên đất bằng, lá rậm, bóng mát dày.
• Chư Thiên — lâu đài có nóc nhọn, trát trong trát ngoài, kín gió, có sàng tọa trải nệm len.
• Niết-bàn — hồ sen nước trong mát ngọt, bờ thoai thoải, bên cạnh rừng cây rậm mát. Người đi đường lội xuống tắm, uống nước, hết mệt, rồi lên nằm nghỉ trong rừng. Là ví dụ duy nhất mà người đi đường thật sự tới nơi và nghỉ được.
• Cả sáu ví dụ đều cùng một khuôn: một người có mắt nhìn kẻ đi đường, thấy con đường ấy dẫn tới đâu, và một thời gian sau thấy đúng như vậy. Đây là hình ảnh của Như Lai lực thứ ba.

Bốn hạnh khổ hạnh — Ngài tự kể về mìnhĐoạn mn12:44–56

• 1. Khổ hạnh đệ nhất (tapassī) — sống lõa thể, không nhận đồ ăn mang đến, ăn một ngày một bữa cho tới nửa tháng một bữa, mặc vải liệm người chết, nằm trên gai, tắm ba lần mỗi ngày.
• 2. Bần uế đệ nhất (lūkha) — bụi đất đóng trên thân bao năm cho tới khi tự tróc ra, như vỏ cây tích lại rồi bong. Và Ngài không hề nghĩ tới việc lấy tay chùi đi.
• 3. Yểm ly đệ nhất (jegucchī) — bước tới bước lui hết sức để ý, thương xót cả một giọt nước, sợ làm hại những sinh vật nhỏ.
• 4. Độc cư đệ nhất (pavivitta) — thấy người chăn bò hay người kiếm củi thì bỏ chạy từ rừng này qua rừng khác, như con nai rừng thấy người.
• Và câu kết: “Ta cũng không chứng được các pháp thượng nhân, không có tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh. Vì sao vậy? Vì với những phương tiện ấy, không chứng được thánh trí tuệ.”

Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.

Chỗ bất ngờ nhất của bài kinh là Ngài lấy chính khổ hạnh của mình làm bằng chứng chống lại khổ hạnh. Sunakkhatta chê Ngài không có pháp thượng nhân. Ngài đáp bằng mười lực và bốn vô sở úy — rồi quay sang kể lại sáu năm khổ hạnh, và kết luận: lúc ấy Ta cũng không có pháp thượng nhân. Nghĩa là: Ta đã làm mọi thứ các người khâm phục, và Ta biết rõ nó không dẫn tới đâu.

Và xin để ý câu đầu tiên Ngài nói. Không phải cãi lại. Ngài chỉ ra rằng lời chê ấy tự nó chứa một lời khen: Sunakkhatta thừa nhận pháp ấy đưa người thực hành tới chỗ diệt tận khổ đau. Còn cần gì hơn thế nữa? Đây là cách đáp mà không cần chống.

Về câu cảnh báo địa ngục — xin đọc cho hết câu. Kinh không nói Sunakkhatta đã bị đọa. Kinh nói: NẾU không từ bỏ lời ấy, tâm ấy, tà kiến ấy thì mới như vậy. Đó là một điều kiện, và điều kiện ấy được lặp lại nguyên văn sau mỗi khối — cửa vẫn để ngỏ ở mọi lần lặp.

Hình ảnh cuối cùng đáng giữ lại. Suốt cả bài pháp dài ấy, Tôn giả Nāgasamāla vẫn đứng sau lưng quạt hầu. Và người đặt câu hỏi cuối cùng — câu hỏi khiến bài kinh có tên — là vị đang cầm cây quạt, chứ không phải Tôn giả Sāriputta.

• “Mười Như Lai lực là mười phép thần thông.” Không. Đó là mười phạm vi hiểu biết. Chỉ ba lực cuối liên hệ tới các minh.
• “Đức Phật kết án Sunakkhatta đọa địa ngục.” Câu kinh là câu điều kiện: nếu không từ bỏ lời ấy, tâm ấy, kiến ấy. Cửa vẫn để ngỏ.
• “Đoạn khổ hạnh chứng tỏ Đức Phật tán thán khổ hạnh.” Ngược lại. Ngài kể để nói: Ta đã làm tới mức không ai làm hơn được, và Ta không chứng được gì cả.
• “Về già thì trí tuệ Đức Phật cũng suy.” Bài kinh trả lời thẳng vào chủ trương ấy, khi Ngài đã tám mươi tuổi: dầu phải khiêng Ta trên một cái giường.
• “Tiếng rống sư tử là áp đảo người khác.” Không. Là lời tuyên bố dám đứng lại mà trả lời — và cả bài kinh này chính là phần trả lời ấy.

• Ngành Oanh. Khi bị nói xấu, tập tìm phần đúng trong câu ấy trước đã. Đức Phật làm đúng vậy: Ngài lấy ra phần đúng trong lời Sunakkhatta.
• Ngành Thiếu. Kể đoạn Ngài ngủ trên bãi tha ma, gối đầu lên xương người chết — rồi hỏi: cố gắng như vậy mà vẫn không tới đâu, vì sao? Bài học: gắng sức nhiều chưa chắc là gắng đúng chỗ.
• Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Cả bài kinh là một mẫu trả lời lời chỉ trích mà không phản công: nói rõ mình có gì, thừa nhận chỗ mình từng sai, và để người kia còn đường lui.

• Vì sao Đức Phật mở đầu bằng cách chỉ ra lời khen nằm trong câu chê?
• Vì sao trong một bài nói về sở chứng của mình, Ngài lại kể quãng đời khổ hạnh không đưa tới đâu?
• Trong sáu ví dụ người đi đường, vì sao chỉ có Niết-bàn là nơi người ấy tới được và nghỉ được?
• Khi bị chê, em chống lại trước, hay tìm chỗ đúng trong đó trước?

Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này rất dài (371 đoạn); chúng tôi tóm bố cục đủ mọi phần rồi trích các đoạn then chốt. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.