Bài kinh rất ngắn — chỉ vài dòng. Nhưng nó làm một việc mà ít bài kinh nào làm: nói tên cụ thể năm nghề. Chi chánh mạng trong Bát Chánh Đạo thường chỉ được định nghĩa một câu; bài này chỉ thẳng vào việc làm ăn thật.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Tăng Chi, AN 5.177, Chương Năm Pháp, Phẩm Nam Cư Sĩ
- Đối tượng — người nam cư sĩ, không phải hàng xuất gia
- Bài liên quan — SN 45.8 định nghĩa chánh mạng gọn một câu; bài này nói cụ thể
Đây là một bài kinh rất ngắn trong Tăng Chi Bộ, Chương Năm Pháp, Phẩm Nam Cư Sĩ (Upāsakavagga). Toàn bài chỉ có một lời dạy duy nhất của Đức Phật, nói với chư Tỳ-kheo: có năm nghề buôn bán mà người cư sĩ (upāsaka — người Phật tử tại gia) không nên làm. Năm nghề đó là: buôn bán đao kiếm (vũ khí — satthavaṇijjā), buôn bán người (sattavaṇijjā), buôn bán thịt (maṁsavaṇijjā), buôn bán rượu và các chất say (majjavaṇijjā), buôn bán thuốc độc (visavaṇijjā). Sau khi kể ra năm nghề, Đức Phật lặp lại câu kết luận đúng như câu mở đầu — đây là lối trình bày quen thuộc của kinh tạng Nikāya: nêu đề, hỏi "thế nào là năm?", liệt kê, rồi chốt lại. Điểm cần lưu ý khi dạy cho đoàn sinh: bài kinh này không phải là điều cấm giới (giới điều), mà là lời khuyên về chánh mạng (sammā-ājīva) — chi thứ năm trong Bát Chánh Đạo — dành riêng cho người Phật tử tại gia. Đức Phật không nói người làm các nghề ấy là người xấu; Ngài chỉ dạy rằng những nghề này nuôi sống bản thân bằng sự tổn hại của kẻ khác, dù là người hay vật, nên người cư sĩ muốn tu tập thì không nên chọn. Vì kinh cực ngắn (chỉ vài dòng Pāli), nên khi trích dẫn cần cẩn thận: nhiều sách và trang mạng tiếng Việt có thêm câu mở đầu "Một thời, Thế Tôn trú ở Sàvatthi..." — câu này KHÔNG có trong bản Pāli Mahāsaṅgīti của AN 5.177, mà là phần dẫn nhập do các tuyển tập tiếng Việt thêm vào cho dễ đọc. Khi dạy nên nói rõ điều này, hoặc chỉ trích phần lời dạy chính.
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- 1. Lời nêu đề — Đức Phật gọi chư Tỳ-kheo và nêu: có năm nghề buôn bán mà người cư sĩ không nên làm (Pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā).
- 2. Câu hỏi khai triển — "Thế nào là năm?" (Katamā pañca?) — công thức hỏi quen thuộc của kinh tạng để mở ra phần liệt kê.
- 3. Liệt kê năm nghề — Buôn bán đao kiếm (satthavaṇijjā), buôn bán người (sattavaṇijjā), buôn bán thịt (maṁsavaṇijjā), buôn bán rượu (majjavaṇijjā), buôn bán thuốc độc (visavaṇijjā).
- 4. Câu kết lặp lại — Đức Phật lặp lại nguyên câu mở đầu để chốt lại lời dạy: "Năm nghề buôn bán này, này các Tỷ-kheo, người cư sĩ không nên làm."
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| vaṇijjā | nghề buôn bán, việc mua bán, thương mại | Tên bài kinh: Vaṇijjā Sutta = Kinh (về các) nghề buôn bán. |
| upāsaka | cư sĩ, người Phật tử tại gia (nam) | Nữ là upāsikā. Lời dạy này nhắm riêng vào người tại gia, không phải người xuất gia. |
| akaraṇīya | không nên làm, việc không được phép làm | Dạng phân từ khả năng phủ định của karoti (làm). Là lời khuyên nên tránh, không phải điều luật cấm giới. |
| sattha | đao kiếm, vũ khí, khí giới | satthavaṇijjā = buôn bán vũ khí. Chú giải mở rộng cho mọi dụng cụ chế tạo để làm hại. |
| satta | chúng sanh, loài hữu tình; ở đây chỉ con người | sattavaṇijjā = buôn bán người (nô lệ, mua bán người). |
| maṁsa | thịt | maṁsavaṇijjā = buôn bán thịt; chú giải hiểu là nuôi và giết thú vật để bán thịt. |
| majja | rượu, chất gây say | majjavaṇijjā = buôn bán rượu và các chất làm say (liên hệ giới thứ năm: surāmeraya). |
| visa | thuốc độc, chất độc | visavaṇijjā = buôn bán thuốc độc. |
| bhikkhave | này các Tỷ-kheo | Hô cách số nhiều, lời Đức Phật gọi chúng Tăng. |
| sammā-ājīva | chánh mạng — nuôi mạng chân chánh | Không xuất hiện trong bài kinh này, nhưng là chi thứ năm của Bát Chánh Đạo mà bài kinh minh họa cụ thể cho người tại gia. |
Năm nghề, kể tên thẳng. Buôn đao kiếm, buôn người, buôn thịt, buôn rượu, buôn thuốc độc. Không quanh co, không ẩn dụ. Đây là chỗ hiếm hoi kinh văn nói tên nghề nghiệp.
Chữ “buôn” quan trọng. Kinh nói vaṇijjā — việc buôn bán, tức làm ăn sinh sống bằng nghề ấy. Không phải nói về người dùng. Đây là chi chánh mạng, chi nói về cách kiếm sống.
Nghề buôn người — chỗ nhiều người bỏ qua. Kinh liệt kê nó ngay sau buôn vũ khí. Hai mươi lăm thế kỷ trước đã cấm, và ngày nay vẫn còn nguyên tính thời sự.
Chỗ cần nói cho công bằng khi dạy. Kinh nói không nên làm, và nêu lý do là các nghề ấy dẫn tới hại. Nhưng không có chỗ nào kết tội người đang làm. Khi dạy, nên trình bày như một lời khuyên về chọn nghề, không phải một bản án.
Vì sao bài ngắn lại quý. Rất nhiều lời dạy về đạo đức nói chung chung. Bài này đo được: hoặc nghề mình nằm trong năm nghề ấy, hoặc không. Chỗ nào kinh nói cụ thể được thì kinh nói cụ thể.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Ăn thịt là phạm.” Kinh nói buôn thịt — tức làm nghề ấy, không nói việc ăn.
- “Bài này kết tội người làm các nghề ấy.” Kinh nói không nên làm, không kết tội ai.
- “Chỉ có năm nghề ấy là sai.” Đây là năm trường hợp rõ nhất, không phải danh sách đầy đủ mọi tà mạng.
- Ngành Oanh. Chỉ lấy ý chung: có những cách kiếm tiền làm hại người khác. Không cần kể đủ năm nghề.
- Ngành Thiếu. Năm nghề. Hỏi: ngày nay còn nghề nào giống vậy không?
- Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Đọc kèm SN 45.8. Bàn: chánh mạng trong nghề nghiệp hôm nay là gì?
- Vì sao kinh nói tên cụ thể năm nghề thay vì nói chung?
- Buôn người được kể ngay sau buôn vũ khí. Điều đó nói lên gì?
- Ngày nay có nghề nào tương đương không?
- Nên trình bày bài này thế nào cho khỏi thành lời kết tội?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy không tìm thấy chỗ nào sai. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn Pāli–Anh. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
