Đây là bản định nghĩa gốc và ngắn gọn nhất của Bát Chánh Đạo. Rất nhiều bài giảng nhắc tới tám chi mà không định nghĩa. Bài kinh này định nghĩa hết tám chi, mỗi chi vài dòng.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Tương Ưng, SN 45.8, Tương Ưng Đạo
- Bản dài hơn — MN 141 cũng định nghĩa tám chi, trong khung Bốn Sự Thật
- Công dụng — bảng tra định nghĩa, tiện cho Huynh Trưởng soạn bài
Kinh Phân Tích (Vibhaṅga Sutta, SN 45.8) là bản định nghĩa gốc, ngắn gọn và chuẩn mực nhất về Bát Chánh Đạo trong kinh tạng Pāli. Tại Sāvatthi, Đức Thế Tôn gọi chư Tỷ-kheo và nói Ngài sẽ "giảng và phân tích" Thánh đạo Tám ngành, rồi lần lượt hỏi "Thế nào là…?" cho từng chi phần và tự trả lời. Toàn kinh chỉ có một mạch: nêu tên tám ngành, rồi định nghĩa từng ngành, không có ví dụ hay đối thoại thêm. Chánh tri kiến là trí về khổ, khổ tập, khổ diệt và con đường đưa đến khổ diệt — nghĩa là hiểu Bốn Sự Thật. Chánh tư duy gồm ba: xuất ly tư duy, vô sân tư duy, vô hại tư duy. Chánh ngữ là từ bỏ bốn lỗi của miệng: nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm. Chánh nghiệp là từ bỏ sát sanh, lấy của không cho, phi Phạm hạnh. Chánh mạng là vị Thánh đệ tử đoạn trừ tà mạng, nuôi sống bằng chánh mạng. Chánh tinh tấn chính là Bốn Chánh Cần: ngăn ác chưa sanh, trừ ác đã sanh, làm sanh thiện chưa sanh, và nuôi lớn thiện đã sanh — với "ý muốn, cố gắng, tinh tấn, sách tấn, trì tâm". Chánh niệm chính là Bốn Niệm Xứ: quán thân trên thân, thọ trên các thọ, tâm trên tâm, pháp trên các pháp, với nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để điều phục tham ưu ở đời. Chánh định là chứng và trú bốn Thiền, từ Sơ thiền (hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ) đến Thiền thứ tư (không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh). Với Huynh Trưởng, giá trị lớn nhất của bài kinh này là ở chỗ nó cho thấy Bát Chánh Đạo không phải tám điều rời rạc, mà là ba nhóm quen thuộc: Giới (chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng), Định (chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định) và Tuệ (chánh tri kiến, chánh tư duy) — và mỗi ngành đều được chính Đức Phật định nghĩa bằng lời rất cụ thể, có thể dạy trực tiếp cho đoàn sinh mà không cần diễn giải thêm.
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- Duyên khởi — Nhân duyên ở Sāvatthi. Thế Tôn tuyên bố sẽ giảng và phân tích Thánh đạo Tám ngành; chư Tỷ-kheo vâng đáp (đoạn 1).
- Nêu tổng quát tám ngành — "Thế nào là con đường Thánh đạo Tám ngành? Tức là chánh tri kiến … chánh định" (đoạn 2).
- Chánh tri kiến (sammādiṭṭhi) — Định nghĩa bằng bốn trí: trí về khổ, khổ tập, khổ diệt, và con đường đưa đến khổ diệt (đoạn 3).
- Chánh tư duy (sammāsaṅkappo) — Xuất ly tư duy, vô sân tư duy, vô hại tư duy (đoạn 4).
- Chánh ngữ (sammāvācā) — Từ bỏ nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm (đoạn 5).
- Chánh nghiệp (sammākammanto) — Từ bỏ sát sanh, lấy của không cho, phi Phạm hạnh (đoạn 6).
- Chánh mạng (sammāājīvo) — Vị Thánh đệ tử đoạn trừ tà mạng, nuôi sống với chánh mạng (đoạn 7).
- Chánh tinh tấn (sammāvāyāmo) — Bốn chánh cần: ngăn ác chưa sanh, trừ ác đã sanh, sanh thiện chưa sanh, tăng trưởng thiện đã sanh (đoạn 8).
- Chánh niệm (sammāsati) — Bốn niệm xứ: quán thân, thọ, tâm, pháp — nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, điều phục tham ưu ở đời (đoạn 9).
- Chánh định (sammāsamādhi) — Bốn Thiền (jhāna) từ Sơ thiền đến Tứ thiền; kết thúc kinh (đoạn 10).
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| ariya aṭṭhaṅgika magga | Thánh đạo Tám ngành / Bát Chánh Đạo | ariya = thánh, cao thượng; aṭṭha = tám; aṅga = ngành, chi phần; magga = con đường |
| vibhaṅga | phân tích, phân biệt, giải rộng ra từng phần | Tên kinh; động từ trong kinh là vibhajissāmi — "Ta sẽ phân tích" |
| sammādiṭṭhi | chánh tri kiến (thấy biết chân chánh) | |
| sammāsaṅkappa | chánh tư duy (suy nghĩ chân chánh) | |
| sammāvācā | chánh ngữ (lời nói chân chánh) | |
| sammākammanta | chánh nghiệp (hành động chân chánh) | |
| sammāājīva | chánh mạng (nuôi sống chân chánh) | trái với micchāājīva = tà mạng |
| sammāvāyāma | chánh tinh tấn (siêng năng chân chánh) | |
| sammāsati | chánh niệm (ghi nhớ, tỉnh thức chân chánh) | |
| sammāsamādhi | chánh định (tâm an trú chân chánh) | |
| ñāṇa | trí, sự hiểu biết trực tiếp | |
| dukkha / dukkhasamudaya / dukkhanirodha | khổ / khổ tập (nguyên nhân của khổ) / khổ diệt | |
| nekkhamma | xuất ly, buông bỏ dục lạc | |
| abyāpāda | vô sân, không có ý hại giận | |
| avihiṁsā | vô hại, không làm tổn thương | |
| veramaṇī | từ bỏ, tránh xa | |
| musāvāda / pisuṇā vācā / pharusā vācā / samphappalāpa | nói láo / nói hai lưỡi / nói lời độc ác / nói lời phù phiếm | |
| pāṇātipāta / adinnādāna / abrahmacariya | sát sanh / lấy của không cho / phi Phạm hạnh | |
| kusala / akusala | thiện / bất thiện | |
| satipaṭṭhāna (kāya, vedanā, citta, dhammā) | niệm xứ: thân, thọ, tâm, pháp | |
| ātāpī sampajāno satimā | nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm | |
| abhijjhādomanassa | tham ưu (tham đắm và ưu não) ở đời | |
| jhāna | Thiền (bốn tầng thiền sắc giới) | |
| vitakka / vicāra | tầm / tứ | |
| pīti / sukha | hỷ / lạc | |
| upekkhāsatipārisuddhi | xả niệm thanh tịnh (đặc tính của Thiền thứ tư) |
Tám chi, không phải tám bước. Chúng không xếp theo thứ tự thời gian — không phải xong chi một mới sang chi hai. Tám chi cùng được tu, nâng đỡ lẫn nhau. Chữ magga là con đường, và một con đường có nhiều làn.
Chánh niệm được định nghĩa là Bốn Niệm Xứ. Đây là chỗ quan trọng nhất của bài kinh với người học ngày nay. Chánh niệm không phải là “chú ý” chung chung — kinh nói rõ nó là quán thân, thọ, tâm, pháp, có nội dung cụ thể.
Chánh định được định nghĩa là bốn thiền. Cũng vậy — không phải “tập trung” nói chung, mà là bốn tầng thiền có mô tả rõ.
Chánh mạng — chi hay bị bỏ qua nhất. Định nghĩa rất gọn: từ bỏ tà mạng, nuôi sống bằng chánh mạng. Nhưng đây là chi đụng tới nghề nghiệp hằng ngày — và là chi duy nhất nói về cách kiếm sống.
Một chỗ chúng tôi ghi lại. Bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato dịch chánh tư duy là “right purpose”, không phải “right thought” như nhiều bản khác. Lượt soi độc lập chỉ ra chỗ không nhất quán trong bản tra cứu đầu, và chúng tôi đã thống nhất lại.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Tám chi là tám bước theo thứ tự.” Chúng được tu cùng lúc, nâng đỡ nhau.
- “Chánh niệm là chú ý.” Kinh định nghĩa: Bốn Niệm Xứ.
- “Chánh định là tập trung.” Kinh định nghĩa: bốn thiền.
- Ngành Oanh. Chỉ lấy chánh ngữ: bốn điều không nói. Đếm trên bốn ngón tay.
- Ngành Thiếu. Mỗi tuần một chi, tám tuần. Bài này cho sẵn định nghĩa để khỏi giảng sai.
- Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Chánh mạng. Bàn: nghề mình đang làm có chỗ nào cần xem lại không?
- Vì sao tám chi không phải là tám bước?
- Chánh niệm được định nghĩa là gì?
- Vì sao chánh mạng hay bị bỏ qua?
- Trong tám chi, chi nào em thấy khó nhất?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 2 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn Pāli–Anh. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
