Nếu Bộ Pháp Tụ lập bảng, thì Bộ Phân Tích đem bảng ấy ra dùng. Mười tám đề mục lớn nhất của giáo pháp — uẩn, xứ, giới, đế, căn, duyên khởi, tứ niệm xứ… — mỗi đề mục được mổ xẻ trọn một chương, và mỗi chương mổ ba lần theo ba lối khác nhau.
Phần I · Xuất XứBộ này nằm ở đâu trong Tam TạngVị trí, tên gọi và bản dịch
- Tạng — Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma Piṭaka)
- Vị trí — Bộ thứ hai trong bảy bộ
- Tên Pāli — Vibhaṅga — “chia ra, phân tích”
- Quy mô — 18 chương, mỗi chương một đề mục
- Bản Việt — Hòa Thượng Tịnh Sự dịch
Ba lối trình bày trong mỗi chươngCùng một đề mục, soi ba lần bằng ba con mắt khác nhau
Mỗi chương của Bộ Phân Tích chia làm ba phần. Phần theo lối Kinh (suttanta-bhājanīya) trình bày đề mục đúng như các bài kinh đã nói, ngôn ngữ còn gần với đời sống. Phần theo lối Vi Diệu Pháp (abhidhamma-bhājanīya) trình bày lại cùng đề mục ấy bằng thuật ngữ chặt chẽ, không còn hình ảnh ví von. Phần vấn đáp (pañhāpucchaka) đem đề mục ra chất vấn theo bảng mẫu đề của Bộ Pháp Tụ.
Cách làm ba lần này không phải là lặp lại cho dài. Nó cho thấy cùng một sự thật nói được bằng nhiều mức ngôn ngữ — và người học kiểm được mình hiểu tới mức nào bằng cách xem mình theo nổi tới phần thứ mấy.
Mười tám chươngTên Pāli · nghĩa tiếng Việt
| # | Pāli | Đề mục |
|---|---|---|
| 1 | Khandha | Uẩn — năm nhóm hợp thành thân tâm |
| 2 | Āyatana | Xứ — sáu căn và sáu trần |
| 3 | Dhātu | Giới — mười tám giới |
| 4 | Sacca | Đế — Bốn Sự Thật Cao Quý |
| 5 | Indriya | Căn — các quyền, các năng lực chi phối |
| 6 | Paṭiccasamuppāda | Duyên Khởi — mười hai chi |
| 7 | Satipaṭṭhāna | Niệm Xứ — bốn chỗ đặt niệm |
| 8 | Sammappadhāna | Chánh Cần — bốn sự tinh cần |
| 9 | Iddhipāda | Như Ý Túc — bốn nền tảng thần thông |
| 10 | Bojjhaṅga | Giác Chi — bảy yếu tố giác ngộ |
| 11 | Magga | Đạo — Bát Chánh Đạo |
| 12 | Jhāna | Thiền — các tầng thiền định |
| 13 | Appamaññā | Vô Lượng — bốn tâm vô lượng |
| 14 | Sikkhāpada | Học Giới — các điều học |
| 15 | Paṭisambhidā | Vô Ngại Giải — bốn trí phân tích |
| 16 | Ñāṇa | Trí — các loại trí tuệ |
| 17 | Khuddakavatthu | Tiểu Sự — các đề mục nhỏ |
| 18 | Dhammahadaya | Pháp Tâm — “trái tim của giáo pháp”, tổng kết |
Ba điều dễ hiểu lệchĐọc kỹ chỗ này rồi hãy đọc chính văn
- Đây là bộ dễ vào nhất trong bảy bộ. Vì có phần trình bày theo lối Kinh đứng trước, người đọc quen với các bài kinh sẽ nhận ra ngay chỗ mình đang đứng, rồi mới bước dần sang phần thuật ngữ.
- Chương cuối là chương tổng kết. Dhammahadaya nghĩa đen là “trái tim của pháp” — chương này gom lại toàn bộ đề mục đã phân tích, cho thấy chúng ăn khớp với nhau thế nào.
- Trùng tên nhưng khác việc với các bài kinh. Chương Niệm Xứ ở đây không thay được Kinh Niệm Xứ. Bài kinh dạy làm thế nào; chương này trả lời niệm xứ gồm những pháp gì, thuộc nhóm nào.
Đem bộ này vào đoàn thế nàoGợi ý cho từng ngành, từng bậc
- Giờ Phật Pháp — Lấy chương Ngũ Uẩn hoặc chương Tứ Đế làm bài — đây là hai đề mục các em đã học, nay xem người xưa mổ xẻ kỹ tới đâu.
- Bậc Trì · Bậc Định — Dùng cấu trúc “ba lối trình bày” làm mẫu tập viết: bắt học viên trình bày một đề tài ba lần, từ dễ tới chặt chẽ.
- Ngành Thiếu — Bảng mười tám chương ở trên là một bản đồ tốt để các em thấy giáo pháp có bao nhiêu mảng lớn.
Câu hỏi để hỏi các emKhông có câu nào chỉ có một đáp án
- Vì sao cùng một đề mục lại phải nói ba lần bằng ba lối khác nhau?
- Trong mười tám đề mục, đề mục nào em thấy gần với đời sống hằng ngày nhất? Vì sao?
- Chương cuối tên là “trái tim của giáo pháp”. Nếu được đặt tên lại, em sẽ đặt tên gì?
Đọc tiếp bộ nào
Bộ Chất Ngữ đi tiếp một bước nữa: hỏi xem mỗi pháp thuộc vào bao nhiêu uẩn, bao nhiêu xứ, bao nhiêu giới.
Xem mục lục Tạng Vi Diệu PhápTên gọi và thứ tự bảy bộ đối chiếu ba nguồn độc lập: bài Abhidhamma Piṭaka trên Wikipedia tiếng Anh, mục The Abhidhamma Pitaka của Access to Insight, và bản dịch tiếng Việt của Hòa Thượng Tịnh Sự (Santakicco) — bản Việt duy nhất trọn bộ bảy bộ Vi Diệu Pháp, hiện lưu trên Thế Giới Phật Giáo. Trang này là bài giới thiệu, không phải bản dịch: chúng tôi tóm lược cấu trúc và nội dung để người đọc biết đường tìm tới chính văn, chứ không chép lại chính văn.
