Bài kinh này không do Đức Phật thuyết — mà do ngài Xá-Lợi-Phất, và Đức Phật ngồi nghe rồi ấn khả. Nhân duyên của nó rất thực tế: giáo chủ Ni-Kiền-Tử vừa mất, đồ chúng chia rẽ cãi nhau. Ngài Xá-Lợi-Phất thấy vậy bèn đọc lại toàn bộ giáo pháp cho đại chúng cùng tụng, để về sau khỏi tranh cãi.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Trường Bộ, DN 33
- Người thuyết — Tôn giả Xá-Lợi-Phất, Đức Phật ngồi nghe và ấn khả
- Nhân duyên — giáo chủ Nigaṇṭha Nātaputta vừa mất, đồ chúng chia rẽ
- Cách sắp xếp — theo con số, từ một pháp tới mười pháp
- Công dụng — đây là bảng tra cứu giáo pháp tiện nhất trong Tam Tạng
Kinh Phúng Tụng là bài kinh thứ 33, cũng là bài áp chót của Trường Bộ Kinh. Đây không phải là kinh do đức Phật trực tiếp thuyết, mà do Tôn giả Xá-lợi-phất (Sāriputta) tuyên thuyết trước chúng Tỷ-kheo, được đức Phật ngồi dậy ấn chứng ở cuối kinh: "Lành thay, lành thay Sàriputta!". Bối cảnh rất đáng để Huynh Trưởng suy ngẫm: giáo chủ phái Ni-kiền-tử vừa qua đời, đồ chúng lập tức chia làm hai phe, "tranh chấp nhau, tranh luận nhau và sống tàn hại nhau bằng khí giới bằng miệng", khiến cả hàng cư sĩ cũng chán ngán. Tôn giả Xá-lợi-phất chỉ rõ: đó là hậu quả của một giáo pháp được trình bày vụng về, không do bậc Chánh Đẳng Giác thuyết. Ngược lại, Chánh pháp của Thế Tôn là "khéo giảng dạy, khéo trình bày", nên tất cả cần "cùng nhau tụng đọc, không cãi cọ nhau, để phạm hạnh này được trường tồn". Vì mục đích giữ gìn giáo pháp khỏi chia rẽ và thất truyền, Tôn giả hệ thống hóa toàn bộ giáo lý theo con số, từ Một pháp đến Mười pháp — một hình thức "mục lục Phật pháp" để dễ thuộc, dễ tụng chung. Mỗi nhóm đều mở đầu và kết thúc bằng cùng một công thức: pháp này do Thế Tôn "vị đã biết, đã thấy, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác" chơn chánh giảng dạy, mọi người cần cùng nhau tụng đọc không tranh luận. Trong đó có hầu hết những đề mục quen thuộc của Gia Đình Phật Tử: Ba quy y và Tam độc (tham, sân, si), Bốn Niệm xứ, Bốn Chánh cần, Bốn Thần túc, Bốn Thiền, Bốn Vô lượng tâm (từ, bi, hỷ, xả), Năm căn, Năm lực, Bảy Giác chi, Tám Chánh đạo, Mười thiện nghiệp đạo... Có thể xem đây là bản đề cương tu học ngắn gọn nhất mà kinh tạng Pāli để lại, và cũng là mẫu mực đầu tiên về tinh thần "kết tập" — cùng tụng chung một lời dạy thay vì tranh luận hơn thua.
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- Tụng phẩm I — Duyên khởi tại Pāvā — Thế Tôn du hành giữa dân chúng Mallā cùng năm trăm Tỷ-kheo, đến Pāvā, trú trong rừng xoài của thợ rèn Cunda. Dân Mallā thỉnh Ngài dùng hội trường mới Ubbhataka trước tiên; Ngài im lặng nhận lời, thuyết pháp cho họ đến đêm khuya (đoạn 1–4).
- Thế Tôn giao pháp tòa cho Tôn giả Sāriputta — Thế Tôn nói chúng Tỷ-kheo không có hôn trầm thụy miên, bảo Tôn giả Sāriputta thuyết pháp, vì Ngài đau lưng và muốn nằm nghỉ; rồi Ngài nằm theo dáng sư tử, chánh niệm tỉnh giác (đoạn 5).
- Nhân duyên: Nigaṇṭha Nāṭaputta mệnh chung, đồ chúng chia rẽ — Ni-kiền-tử vừa tạ thế ở Pāvā; đồ chúng chia hai phe, tranh chấp, mạt sát nhau bằng lời; hàng cư sĩ áo trắng cũng chán ngán, vì pháp và luật ấy được trình bày vụng về, không do bậc Chánh Đẳng Giác thuyết (đoạn 6–7).
- Lời kêu gọi cùng tụng đọc (saṅgāyitabbaṁ, na vivaditabbaṁ) — Tôn giả Sāriputta nêu tương phản: Chánh pháp của Thế Tôn được khéo giảng dạy, khéo trình bày, có hiệu năng hướng dẫn, hướng đến an tịnh, do bậc Chánh Đẳng Giác trình bày; vì vậy tất cả cần cùng nhau tụng đọc, không cãi cọ nhau, để phạm hạnh được trường tồn.
- Một pháp (Ekaka) — Đoạn 8: Tất cả loài hữu tình do các món ăn (āhāra) mà an trú; tất cả loài hữu tình do các hành (saṅkhārā) mà an trú.
- Hai pháp (Duka) — Đoạn 9: Danh và sắc; vô minh và hữu ái; hữu kiến và vô hữu kiến; vô tàm và vô quý; tàm và quý; ác ngôn và ác hữu; thiện ngôn và thiện hữu... (33 nhóm hai pháp).
- Ba pháp (Tika) — Đoạn 10: Ba bất thiện căn (tham, sân, si); ba thiện căn; ba ác hạnh, ba thiện hạnh (thân, khẩu, ý); ba thọ; ba lậu; ba minh; ba học (tăng thượng giới, tâm, tuệ)... (60 nhóm ba pháp).
- Bốn pháp (Catukka) — Đoạn 11: Bốn Niệm xứ, Bốn Chánh cần, Bốn Thần túc, Bốn Thiền, Bốn tu tập thiền định, Bốn Vô lượng tâm, Bốn Vô sắc, Bốn y chỉ, Bốn Thánh chủng...
- Năm pháp (Pañcaka) — mở đầu Tụng phẩm II — Năm thủ uẩn, năm dục công đức, năm sanh thú, năm triền cái, năm căn, năm lực, năm phần pháp...
- Sáu pháp (Chakka) — Sáu nội xứ, sáu ngoại xứ, sáu thức thân, sáu xúc thân, sáu thọ thân, sáu tưởng thân, sáu pháp khả niệm (lục hòa)...
- Bảy pháp (Sattaka) — Bảy tài sản của bậc Thánh, bảy Giác chi, bảy thức trú, bảy tùy miên, bảy diệu pháp...
- Tám pháp (Aṭṭhaka) — mở đầu Tụng phẩm III — Tám tà (Bát tà đạo) và tám Chánh đạo, tám thế pháp, tám giải thoát, tám thắng xứ, tám chúng...
- Chín pháp (Navaka) — Chín hại tâm, chín thứ đệ trú, chín thứ đệ diệt, chín loại hữu tình sai biệt...
- Mười pháp (Dasaka) — Mười hộ trì nhân pháp, mười biến xứ, mười bất thiện nghiệp đạo, mười thiện nghiệp đạo, mười Thánh cư, mười pháp vô học.
- Kết kinh — Thế Tôn ấn chứng — Thế Tôn ngồi dậy, tán thán Tôn giả Sāriputta đã khéo giảng, khéo tụng kinh này cho chúng Tỷ-kheo; các Tỷ-kheo hoan hỷ tín thọ.
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để quý anh chị đối chiếu được.
1. Một thời Thế Tôn du hành giữa dân tộc Mallà cùng với Đại chúng Tỷ-kheo khoảng năm trăm vị. Ngài đến tại thành của dân chúng Mallà tên là Pàvà và trú tại đấy. Thế Tôn trú tại Pàvà trong rừng xoài của thợ rèn Cunda.
- Thưa vâng, bạch Thế Tôn! - Tôn giả Sàriputta vâng lời Thế Tôn.
Rồi Thế Tôn, xếp y Sanghàti (Tăng-già-lê) gấp bốn và nằm xuống như cách nằm con sư tử, thân phía hữu, hai chân để trên nhau, chánh niệm tinh giác, với tâm nghĩ đến lúc ngồi dậy.
ii) Ba thiện căn: Vô tham thiện căn, vô sân thiện căn, vô si thiện căn.
- Lành thay, lành thay Sàriputta! Này Sàriputta, Ngươi đã khéo giảng, khéo tụng kinh này cho chúng Tỷ kheo.
Tôn giả Sàriputta thuyết giảng như vậy. Bậc Đạo Sư chấp thuận. Các vị Tỷ kheo ấy hoan hỷ tín thọ lời dạy của tôn giả Sàriputta.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| saṅgīti | phúng tụng, cùng nhau tụng đọc; cũng có nghĩa "kết tập" | Tên kinh; động từ saṅgāyitabbaṁ = "cần phải cùng nhau tụng đọc" |
| na vivaditabbaṁ | không nên cãi cọ, không nên tranh luận | Vế đối của saṅgāyitabbaṁ, lặp lại suốt kinh |
| svākkhāta | khéo giảng dạy (Pháp được khéo thuyết) | Một trong sáu ân đức của Pháp |
| niyyānika | có hiệu năng hướng dẫn (đưa ra khỏi), dẫn đến giải thoát | |
| upasamasaṁvattanika | đưa đến an tịnh | |
| sammāsambuddha | bậc Chánh Đẳng Giác | |
| āhāra | món ăn, thức ăn (nghĩa rộng: bốn loại thực) | "Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā" — Một pháp |
| saṅkhārā | các hành, các pháp hữu vi, điều kiện | |
| nāma-rūpa | danh và sắc | |
| hirī – ottappa | tàm và quý (hổ thẹn và ghê sợ điều ác) | |
| akusalamūla | bất thiện căn — tham (lobha), sân (dosa), si (moha) | |
| satipaṭṭhāna | niệm xứ (bốn niệm xứ: thân, thọ, tâm, pháp) | |
| sammappadhāna | chánh cần (bốn chánh cần) | |
| iddhipāda | thần túc (bốn như ý túc) | |
| appamaññā / brahmavihāra | bốn vô lượng tâm: từ, bi, hỷ, xả | |
| bojjhaṅga | giác chi (bảy giác chi) | |
| ariya aṭṭhaṅgika magga | Thánh đạo tám ngành (Bát Chánh Đạo) | |
| asekha | vô học — bậc không còn phải học nữa (A-la-hán) | "Mười pháp vô học" ở cuối kinh |
| sīhaseyyā | cách nằm của con sư tử (nằm nghiêng hông phải) | |
| nigaṇṭha nāṭaputta | Ni-kiền-tử Nātaputta, giáo chủ Kỳ-na giáo (Jain) |
Vì sao lại xếp theo số. Thời chưa có chữ viết, giáo pháp được giữ bằng trí nhớ tập thể. Xếp theo con số là cách chống quên và chống sai: nếu ai đọc thiếu một mục trong nhóm bốn pháp, cả chúng nghe ra ngay. Đây là kỹ thuật bảo tồn, không phải cách trình bày cho đẹp.
Nhân duyên bài kinh mới là điều đáng học. Ngài Xá-Lợi-Phất không đợi Tăng đoàn chia rẽ rồi mới chữa. Ngài thấy chuyện chia rẽ xảy ra ở nhà người khác, và lập tức làm việc phòng ngừa cho nhà mình. Học từ đám tang của người khác — đó là chỗ tinh tế của bài kinh này.
Vì sao Đức Phật chỉ ngồi nghe. Ngài nằm nghỉ vì đau lưng, bảo ngài Xá-Lợi-Phất thuyết thay, rồi cuối bài ấn khả. Chi tiết này quan trọng với Tăng đoàn: giáo pháp không phụ thuộc vào một người, dù người ấy là Đức Phật.
Dùng bài kinh này thế nào cho tiện. Đây là trang tra cứu, không phải bài để đọc một mạch. Muốn tìm bốn nhiếp pháp, năm triền cái, bảy giác chi, tám chánh đạo — mở phần con số tương ứng là có. Rất hợp để Huynh Trưởng soạn bài.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Kinh nào cũng do Phật thuyết.” Bài này do ngài Xá-Lợi-Phất thuyết, Đức Phật ấn khả. Trong Tam Tạng có nhiều bài như vậy.
- “Xếp theo số là khô khan.” Đó là kỹ thuật giữ cho khỏi sai ở thời chưa có chữ viết — một quyết định rất thực tế.
- “Bài này chỉ để tụng.” Nhân duyên của nó là phòng chia rẽ. Nội dung là bảng tra; mục đích là sự hoà hợp.
- Ngành Oanh. Lấy các nhóm nhỏ: ba điều lành của thân, bốn nhiếp pháp. Đếm trên ngón tay — trẻ nhỏ nhớ theo số rất nhanh.
- Ngành Thiếu. Kể nhân duyên bài kinh: người ta cãi nhau sau khi thầy mất, và ngài Xá-Lợi-Phất làm gì. Hỏi: vì sao lại cãi nhau?
- Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Dùng bài này làm sổ tay soạn bài. Và bàn: đoàn mình phòng chia rẽ bằng cách nào?
- Vì sao xếp giáo pháp theo con số lại chống được sai lệch?
- Ngài Xá-Lợi-Phất học từ chuyện nhà người khác. Mình học được gì như vậy?
- Đức Phật để đệ tử thuyết thay rồi ấn khả. Điều đó nói lên gì?
- Trong các nhóm số, nhóm nào em thấy khó nhớ nhất? Vì sao?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số để đối chiếu được. Bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập — người soi tự tra lại nguồn gốc, không tin dữ liệu được đưa. Lượt soi ấy chỉ ra 2 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn Pāli–Anh. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
