Phần lớn bài kinh nói cho người xuất gia. Bài này nói cho một thanh niên tại gia, và từ xưa đã được gọi là giới luật của người cư sĩ. Nếu một gia đình chỉ giữ một bài kinh trong nhà, thì bài này rất đáng chọn: nó nói rõ con phải làm gì cho cha mẹ, thầy phải làm gì cho trò, chủ phải làm gì cho thợ — và bổn phận nào cũng đi hai chiều.
Phần I · Xuất XứBài kinh nằm ở đâuTrường Bộ, phẩm Pāṭika
- Bộ — Trường Bộ (Dīgha Nikāya)
- Số — DN 31, phẩm thứ ba (Pāṭikavagga)
- Nơi nói — thành Vương Xá (Rājagaha), bên Trúc Lâm tinh xá
- Người nghe — chàng thanh niên Sigāla (Thi-Ca-La-Việt), con một gia chủ
- Tên gọi khác — “Gihi-vinaya”, tức Luật của người tại gia
Chàng trai lạy sáu phươngVà cách Đức Phật xử trí — đáng học không kém nội dung
Một buổi sáng sớm, Đức Phật thấy một thanh niên áo ướt tóc ướt, chắp tay lạy sáu phương — đông, nam, tây, bắc, dưới và trên. Hỏi vì sao, Sigāla đáp rất giản dị: cha con lúc lâm chung dặn con làm vậy, nên con làm.
Chỗ này mới là chỗ đáng nể của bài kinh. Đức Phật không nói đó là mê tín. Ngài không bảo bỏ. Ngài nói: trong giới luật của bậc Thánh, sáu phương được lễ bái theo cách khác — rồi Ngài đổ ý nghĩa mới vào chính cái hình thức cũ. Chàng trai giữ được lời cha dặn, mà được luôn cả một nền đạo đức.
Sáu phương là sáu mối quan hệMỗi phương một bổn phận hai chiều
| Phương | Là ai | Người này phải… | Người kia đáp lại… |
|---|---|---|---|
| Đông | Cha mẹ | Nuôi dưỡng lại cha mẹ, làm tròn bổn phận, giữ gìn truyền thống gia đình, xứng đáng thừa tự, hồi hướng phước cho người đã khuất | Ngăn con làm ác, khuyến khích làm lành, cho học nghề, dựng vợ gả chồng đúng thời, trao của thừa tự |
| Nam | Thầy | Đứng dậy chào, hầu hạ, ham học, tự phục vụ thầy, chú tâm học nghề | Huấn luyện điều đáng huấn luyện, dạy cho khéo, dạy hết nghề, giới thiệu với bạn bè, bảo đảm an toàn cho trò |
| Tây | Vợ chồng | Chồng: kính trọng, không bất kính, chung thủy, giao quyền hành, sắm đồ trang sức | Vợ: thu xếp việc nhà chu đáo, đối đãi tốt với người hai bên, chung thủy, giữ gìn tài sản, khéo léo siêng năng |
| Bắc | Bạn bè | Bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự, không lừa dối | Che chở khi phóng dật, che chở tài sản, làm chỗ nương khi sợ hãi, không bỏ nhau lúc hoạn nạn, kính trọng cả gia đình bạn |
| Dưới | Người giúp việc | Chủ: giao việc đúng sức, cho ăn và trả lương, chăm khi đau ốm, chia phần món ngon, cho nghỉ đúng lúc | Dậy trước chủ, ngủ sau chủ, chỉ lấy vật đã cho, làm việc chu đáo, giữ tiếng tốt cho chủ |
| Trên | Bậc tu hành | Đối xử bằng thân, khẩu, ý có lòng thương; mở cửa đón tiếp, cúng dường vật dụng | Ngăn điều ác, khuyến điều lành, thương tưởng với lòng lành, dạy điều chưa nghe, chỉ đường an lành |
Bốn nghiệp ô uế phải bỏ
Trước khi nói tới sáu phương, Đức Phật nêu bốn điều phải bỏ đã: sát sinh, trộm cắp, nói dối, tà dâm — “bốn điều ác ấy người trí không bao giờ tán thán”.
Sáu cửa hao tài sản
- Đam mê rượu và các chất say
- Đi lang thang ngoài đường phi thời
- La cà nơi đình đám hội hè
- Đam mê cờ bạc
- Giao du với bạn ác
- Quen thói lười biếng
Bốn hạng bạn giả và bốn hạng bạn thật
| Bốn hạng BẠN GIẢ | Bốn hạng BẠN THẬT |
|---|---|
| Kẻ vật gì cũng lấy — cho ít xin nhiều, làm vì sợ, giao du vì lợi | Người giúp đỡ — che chở khi bạn phóng dật, che chở tài sản, làm chỗ nương khi sợ hãi, chu cấp gấp đôi khi cần |
| Kẻ chỉ giỏi nói — nhắc chuyện đã qua, hứa chuyện chưa tới, mua chuộc bằng lời suông | Người chung thủy — nói cho bạn điều bí mật của mình, giữ kín điều bí mật của bạn, không bỏ bạn lúc khốn cùng, dám hy sinh cả thân mạng |
| Kẻ nịnh hót — đồng ý cả việc ác, khen trước mặt chê sau lưng | Người khuyên điều lợi — ngăn điều ác, khuyến điều lành, cho nghe điều chưa nghe, chỉ đường an lành |
| Kẻ dẫn vào đường hư — bạn trong cuộc rượu, cuộc đi đêm, cuộc vui, cuộc cờ bạc | Người thương tưởng — không vui khi bạn gặp họa, vui khi bạn gặp may, ngăn kẻ nói xấu bạn, khen người nói tốt bạn |
Mấy chỗ đáng suy nghĩVì sao bài này được quý tới vậy
- Không có bổn phận một chiều. Con phải làm cho cha mẹ, và cha mẹ phải làm cho con. Chủ với thợ cũng vậy. Trong xã hội Ấn Độ hai mươi lăm thế kỷ trước, việc kê rõ bổn phận của chủ đối với người làm là điều rất đáng chú ý.
- Đức Phật giữ hình thức, đổi nội dung. Ngài không phá cái người ta đang quý. Đây là bài học lớn cho người làm giáo dục — kể cả Huynh Trưởng đứng trước một tập tục của gia đình các em.
- Bốn nhiếp pháp xuất hiện ở đây. Bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự — chính là bổn phận với bạn bè. Đây là cách gắn giáo lý vào việc rất đời thường.
- Bốn hạng bạn giả rất cụ thể. Không nói chung chung “nên chọn bạn tốt”, mà kê ra dấu hiệu nhận biết. Phần này dạy cho ngành Thiếu rất hợp.
Đọc cho đúng ýBa chỗ hay bị đọc lệch
Ngược lại. Ngài giữ nguyên việc lạy sáu phương và đổi ý nghĩa của nó. Sigāla không phải bỏ lời cha dặn — em ấy được hiểu lời cha dặn sâu hơn.
Đây là cách dạy rất đáng học: nâng cái đang có lên, thay vì đập bỏ.
DN 31 — đoạn mở đầuBài kinh kê bổn phận hai chiều cho cả sáu mối. Cha mẹ cũng có năm việc phải làm cho con: ngăn con làm ác, khuyến làm lành, cho học nghề, dựng vợ gả chồng đúng thời, trao của thừa tự.
Đọc một chiều là làm mất một nửa bài kinh.
DN 31 — phương ĐôngBài kinh mở đầu bằng việc bỏ bốn nghiệp ô uế — chính là bốn trong Năm Giới. Và giới là nền của định, định là nền của tuệ.
Đức Phật không tách đời sống gia đình ra khỏi con đường tu. Sống cho tử tế với sáu hạng người quanh mình chính là phần đầu của con đường ấy.
DN 31 · AN 3.88 — Tam Vô Lậu HọcĐem bài kinh này vào đoànBài dễ dùng nhất trong cả Tam Tạng
- Ngành Oanh — chỉ dạy phương Đông: con làm gì cho cha mẹ, cha mẹ làm gì cho con. Cho các em vẽ sáu phương rồi điền tên người thật vào.
- Ngành Thiếu — dạy bốn hạng bạn giả và bốn hạng bạn thật. Đây là phần các em nhớ lâu nhất, vì đụng đúng chuyện đang xảy ra ở trường.
- Ngành Thanh — phần phương Tây và phương Dưới: vợ chồng, chủ thợ. Rất hợp với các anh chị đã đi làm, đã lập gia đình.
- Huynh Trưởng — phương Nam. Đọc lại năm việc người thầy phải làm cho trò, trong đó có “bảo đảm an toàn cho trò”.
- Vu Lan — đọc trọn phương Đông thay cho một bài giảng về chữ hiếu.
- Trại — sáu cửa hao tài sản làm đề tài thảo luận buổi tối, rất sát đời sống các em lớn.
Sáu câu để hỏi các em
- Vì sao Đức Phật không bảo Sigāla bỏ việc lạy sáu phương?
- Trong sáu mối quan hệ, mối nào em thấy mình đang làm tròn nhất? Mối nào còn thiếu?
- Bài kinh nói cha mẹ phải “ngăn con làm ác, khuyến con làm lành”. Nếu cha mẹ không làm được thì con có hết bổn phận không?
- Trong bốn hạng bạn giả, hạng nào khó nhận ra nhất? Vì sao?
- Sáu cửa hao tài sản — thời nay có thêm cửa nào mà bài kinh chưa kể?
- Bổn phận của chủ với người làm được kê rất rõ. Vì sao điều đó lại đáng chú ý ở thời Đức Phật?
Thêm bài cho người tại gia
Nếu bài này hợp với gia đình mình, thì Tăng Chi Bộ còn nhiều bài như vậy — về cách làm ra và tiêu dùng của cải, về vợ chồng sống thế nào để đời sau còn gặp lại, về hai người khó báo đáp nhất.
Mục lục Tăng Chi Bộ Mục lục Trường BộNội dung đối chiếu ngày 7/8/2026 với bản dịch tiếng Anh của Nārada Thera trên accesstoinsight.org (DN 31). Thuật ngữ tiếng Việt theo bản dịch Trường Bộ của HT. Thích Minh Châu. Phần giảng giải và câu hỏi do GĐPT Huyền Quang soạn. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
