Bà-la-môn Lohicca có một chủ trương nghe rất lạ: ai chứng được pháp thiện thì đừng nói cho ai, vì “người khác làm gì được cho người khác?” Đức Phật hỏi ngược lại một câu — và chủ trương ấy sụp.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Trường Bộ, bài 12
- Nơi chốn — làng Sālavatikā, xứ Kosala
- Người báo tin — người hớt tóc Bhesika (bản Anh: Rosika)
- Cấu trúc — ba hạng đạo sư đáng bị chỉ trích, rồi hạng không đáng bị chỉ trích
Kinh Lohicca là bài kinh thứ 12 của Trường Bộ, đặt ra một câu hỏi rất thiết thực cho người làm Huynh Trưởng: khi mình học được điều lành, có nên giữ riêng cho mình không? Bà-la-môn Lohicca ở làng Sàlavatikà (đất vua Pasenadi cấp) khởi lên một "ác kiến": vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào chứng được thiện pháp thì không nên nói lại cho ai, vì "có ai lại làm giúp cho ai được?"; nói ra chẳng khác nào cắt sợi dây trói cũ rồi tự làm một sợi dây mới — đó là ác pháp, tham pháp. Ông thỉnh Phật và chúng Tỷ-kheo về nhà cúng dường. Người hớt tóc Bhesika đi sau lưng Thế Tôn, thưa lại tà kiến ấy và xin Phật giúp Lohicca dứt bỏ. Sau bữa cơm, Phật hỏi thẳng Lohicca có thật khởi kiến ấy không, rồi dùng hai ví dụ rất gần gũi để dẫn ông: nếu có người nói Lohicca một mình hưởng hết sản phẩm của Sàlavatikà, không chia cho ai; hay nói vua Pasenadi một mình hưởng hết sản phẩm của Kasi–Kosala — người nói vậy là gây chướng ngại cho những ai sống nương vào họ, là người không có từ tâm, an trú hại tâm, tức là tà kiến; và người tà kiến sẽ sanh vào địa ngục hay súc sanh. Cũng vậy, ai bảo đừng dạy thiện pháp cho người khác là gây chướng ngại cho những thiện nam tử đang hướng tới quả Dự lưu, Nhất lai, Bất lai, A-la-hán và cho những vị đang tu để sanh thiên. Giấu pháp không phải là khiêm tốn, mà là chận đường giải thoát của người khác. Phật kế đó nêu ba hạng đạo sư đáng bị chỉ trích, và cuối cùng chỉ ra vị đạo sư không đáng bị chỉ trích: vị mà đệ tử nương theo giáo pháp Như Lai chứng được các quả vị thù thắng (giới, thiền, cho đến lậu tận trí). Lohicca hoan hỷ, ví Phật như người nắm tóc kéo mình lên khi sắp rơi xuống vực, rồi xin quy y Tam Bảo trọn đời.
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- 1. Duyên khởi: ác kiến của Bà-la-môn Lohicca — Thế Tôn đến Sàlavatikà. Lohicca khởi ác kiến rằng chứng được thiện pháp thì không nên nói cho người khác biết (DN 12.1–2).
- 2. Lời thỉnh cầu và bữa cúng dường — Lohicca nghe tiếng đồn tốt đẹp về Sa-môn Gotama, sai người hớt tóc Bhesika đi thỉnh; Thế Tôn im lặng nhận lời; hôm sau Lohicca sửa soạn các món thượng vị (DN 12.3–7, 9).
- 3. Bhesika thưa thỉnh Thế Tôn giúp chủ mình — Đi sau lưng Thế Tôn, Bhesika thuật lại ác kiến của Lohicca và xin Thế Tôn giúp ông trừ bỏ; Thế Tôn đáp: việc ấy có thể được (DN 12.8).
- 4. Phật vấn nạn Lohicca bằng hai ví dụ: làng Sàlavatikà và vua Pasenadi — Phật xác nhận ác kiến, rồi dẫn dắt qua hai ví dụ hưởng một mình sản phẩm của Sàlavatikà và của Kasi–Kosala: gây chướng ngại → không có từ tâm → an trú hại tâm → tà kiến → sanh vào địa ngục hay súc sanh. Áp dụng tương tự cho người chủ trương giấu pháp, vì gây chướng ngại cho những vị đang hướng tới Dự lưu, Nhất lai, Bất lai, A-la-hán và sanh thiên (DN 12.10–15).
- 5. Ba hạng đạo sư đáng bị chỉ trích — Hạng một: chưa chứng mục đích Sa-môn quả, thuyết pháp mà đệ tử không nghe, sống trái giáo pháp — ví như người tán tỉnh cô gái muốn xa mình. Hạng hai: chưa chứng mục đích Sa-môn quả, nhưng đệ tử chịu nghe, lóng tai ghi nhận và không sống trái giáo pháp (theo Pāli dn12:17.4 — xem ghi chú) — ví như người bỏ ruộng mình mà đi nhổ cỏ ruộng người. Hạng ba: (theo bản Pali và bản Anh) đã chứng mục đích Sa-môn quả nhưng đệ tử không nghe, sống trái giáo pháp — ví như cắt sợi dây cũ lại làm sợi dây mới. Chỉ trích ba hạng này là chơn chánh, hợp pháp, không lỗi lầm (DN 12.16–18).
- 6. Vị đạo sư không đáng bị chỉ trích — Lohicca hỏi có đạo sư nào không đáng bị chỉ trích. Phật trình bày lộ trình như trong kinh Sa-môn quả: Như Lai xuất hiện ở đời, đệ tử xuất gia, đầy đủ giới, xả ly năm triền cái, chứng bốn thiền, cho đến lậu tận trí. Đệ tử của vị đạo sư nào chứng được quả vị thù thắng ấy thì vị đạo sư ấy không đáng bị chỉ trích (DN 12.19–77).
- 7. Lohicca quy y — Lohicca ví Thế Tôn như người nắm tóc kéo mình lên khi sắp rơi vào vực thẳm, tán thán Chánh pháp và xin quy y Phật, Pháp, Tăng trọn đời (DN 12.78).
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| pāpakaṁ diṭṭhigataṁ | ác kiến — quan điểm xấu ác, thấy biết sai lệch | Bản Minh Châu dịch là "ác kiến"; bản Sujato: "harmful misconception". |
| kusala dhamma | thiện pháp — điều lành, pháp thiện đã chứng được | |
| micchādiṭṭhi | tà kiến — thấy biết sai lầm | |
| sammādiṭṭhi | chánh kiến — thấy biết chân chánh | |
| antarāyakara | người gây chướng ngại cho lợi ích và sự tu tập của người khác | |
| ahitānukampī | không có từ tâm nghĩ đến lợi ích của người khác | |
| sapattaka citta | hại tâm — tâm thù nghịch, oán đối | |
| niraya / tiracchānayoni | địa ngục / loài súc sanh — hai ác thú được nêu trong kinh | |
| satthā | đạo sư — bậc thầy | |
| codanāraha | đáng bị chỉ trích (khiển trách) | codanā = sự chỉ trích, cử tội; kinh nói sự chỉ trích ấy là bhūtā tacchā dhammikā anavajjā — chơn chánh, hợp pháp, không lỗi lầm. |
| sāmaññattha | mục đích của Sa-môn quả — mục tiêu của đời sống xuất gia | |
| sotāpattiphala / sakadāgāmiphala / anāgāmiphala / arahatta | quả Dự lưu / Nhất lai / Bất lai / A-la-hán | |
| āsavakkhayañāṇa | lậu tận trí — trí đoạn tận các lậu hoặc | Bản Việt: "dẫn tâm, hướng tâm đến lậu tận trí" (SC 63). |
| jhāna | thiền — bốn cấp thiền định, nêu theo kinh Sa-môn quả | |
| nīvaraṇa | triền cái — năm pháp ngăn che tâm, phải xả ly trước khi vào thiền |
Chủ trương của ông không phải là ích kỷ trắng trợn. Ông lý luận: người khác làm gì được cho người khác? — nghĩa là ai tu nấy hưởng, nói ra cũng vô ích. Nghe qua thì có vẻ khiêm tốn, thậm chí thực tế.
Đức Phật không bác bằng lý thuyết. Ngài hỏi: ông có đang hưởng dụng làng Sālavatikā không? — Có. Nếu có người nói: “Lohicca hưởng trọn làng ấy, không cho ai khác gì cả” — người ấy có phải đang gây chướng ngại cho dân trong làng không? — Phải.
Rồi Ngài khép lại. Người nói câu ấy thì không có lòng thương tưởng đối với dân làng, tâm ôm lòng thù nghịch. Chủ trương giấu pháp cũng vậy — không phải khiêm tốn, mà là ngăn người khác được lợi ích.
Rồi tới ba hạng đạo sư đáng bị chỉ trích. Hạng một: chưa chứng, mà đệ tử cũng không nghe — ví như người tán tỉnh cô gái đang muốn tránh mình. Hạng hai: chưa chứng, nhưng đệ tử tu đúng — ví như bỏ ruộng mình mà đi nhổ cỏ ruộng người. Hạng ba: đã chứng mà đệ tử không nghe — ví như cắt sợi dây cũ lại làm sợi dây mới.
Ví dụ hạng hai là chỗ tinh tế nhất. Bỏ ruộng mình đi nhổ cỏ ruộng người — lo cho người trong khi việc của mình chưa xong. Ví dụ ấy chỉ hợp khi đệ tử tu đúng, còn ông thầy thì chưa tới.
Chỗ chúng tôi phải đính chính, và đây là chỗ quan trọng. Bản Việt điện tử ghi hạng hai là “đệ tử có nghe nhưng vẫn sống trái giáo pháp”. Pāli nói ngược lại (dn12:17.4): đệ tử chịu nghe, lóng tai ghi nhận, và KHÔNG sống trái giáo pháp. Nếu theo bản điện tử thì hạng hai trùng hạng một và ví dụ mất nghĩa. Bản Việt điện tử sai ở cả hạng hai lẫn hạng ba — khi dạy xin đối chiếu Pāli.
Cuối cùng: hạng đạo sư không đáng bị chỉ trích. Không phải người nói hay, mà là người mà đệ tử của mình chứng được quả vị thù thắng. Thước đo đặt ở kết quả nơi người học, không ở tài của người dạy.
Vì sao bài này đáng đọc cho huynh trưởng. Nó trả lời thẳng câu “mình chưa tu tới đâu, dạy người khác có phải là giả không?” Kinh xếp người chưa chứng mà đệ tử tu đúng vào hạng đáng bị chỉ trích — nhưng lý do là việc của mình chưa xong, không phải vì đã dạy.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Giữ pháp cho riêng mình là khiêm tốn.” Kinh gọi đó là không có lòng thương tưởng.
- “Chưa chứng thì đừng dạy.” Kinh chê hạng ấy vì việc của mình chưa xong, không phải vì đã dạy.
- “Đạo sư giỏi là người nói hay.” Thước đo là đệ tử chứng được gì.
- Ngành Oanh. Câu hỏi về làng Sālavatikā: một mình hưởng hết, không cho ai — có được không?
- Ngành Thiếu. Ba ví dụ về ba hạng thầy — cho các em đoán ví dụ nào hợp hạng nào.
- Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Bài trả lời câu “mình chưa tu tới đâu mà dạy người”. Đọc kèm MN 95.
- Câu hỏi về làng Sālavatikā bác được điều gì?
- Ví dụ nhổ cỏ ruộng người nói gì?
- Đạo sư không đáng bị chỉ trích được đo bằng gì?
- Chưa tu tới đâu mà dạy — kinh nói sao?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 3 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
