Kinh Tiểu Không

Thế Tôn dạy Tôn giả Ānanda về “an trú không”, và Ngài lấy ngay căn nhà đang ngồi làm ví dụ: lâu đài này không có voi, không có bò, không có vàng bạc — nhưng có chúng Tỷ-kheo. Từ đó là một cách nhìn rất chính xác: cái gì không có thì thấy là không có; cái gì còn lại thì biết “cái này CÓ”.

• Bộ — Trung Bộ Kinh, bài 121
• Nơi thuyết — Sāvatthi, Đông Viên, lâu đài Lộc Mẫu
• Bài kế — MN 122 Kinh Đại Không
• Bản Việt — Hoà thượng Thích Minh Châu

Kinh Tiểu Không là bài kinh Đức Phật dạy Tôn giả Ānanda về cách "an trú không" (suññatāvihāra), tức là lối tu tuần tự buông từng lớp tưởng cho tâm ngày càng rỗng lặng. Nhân Tôn giả Ānanda hỏi lại lời Phật đã nói ở thị trấn Nagaraka, Thế Tôn xác nhận: xưa cũng như nay, Ngài nhờ an trú không nên an trú rất nhiều. Phật lấy ngay chính lâu đài Lộc Mẫu nơi đang ngồi làm ví dụ: lâu đài ấy không có voi, bò, ngựa, vàng bạc, không có đàn ông đàn bà tụ hội; cái duy nhất không phải không là sự nhất trí do duyên chúng Tỷ-kheo. Cũng vậy, vị Tỷ-kheo bỏ không tác ý thôn tưởng và nhơn tưởng, chỉ tác ý sự nhất trí do duyên lâm tưởng (tưởng rừng). Vị ấy tuệ tri rõ: cái gì không có mặt ở đây thì xem là không có; cái gì còn lại thì biết "cái này có". Đó là "sự thực hiện hoàn toàn thanh tịnh, không tánh", thật có và không điên đảo. Từ đó kinh đi lên từng bậc theo cùng một khuôn mẫu: lâm tưởng → địa tưởng (ví như tấm da bò đực căng thẳng trên một trăm cọc gỗ, hết nếp nhăn, nên không còn tác ý đến chỗ gồ ghề, sông ngòi, gai góc, núi non của đất) → Không vô biên xứ → Thức vô biên xứ → Vô sở hữu xứ → Phi tưởng phi phi tưởng xứ → Vô tướng tâm định. Mỗi bậc đều bớt được ưu phiền của bậc dưới, chỉ còn lại "một ưu phiền" của chính bậc đang trú. Đến Vô tướng tâm định thì cái còn lại chỉ là sáu nhập duyên mạng, duyên với thân này. Bước cuối cùng là tuệ quán: chính Vô tướng tâm định ấy cũng thuộc hữu vi, do tâm tư tạo nên, nên vô thường, chịu sự đoạn diệt. Thấy như vậy, tâm giải thoát khỏi dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu, và biết "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành...". Đó là cứu cánh vô thượng thanh tịnh Không tánh mà mọi Sa-môn, Bà-la-môn quá khứ, tương lai, hiện tại đều phải chứng đạt. Phật kết luận: "Như vậy, này Ānanda, các Ông cần phải học tập."

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

• 1. Duyên khởi: Ānanda hỏi lại lời Phật ở Nagaraka — Phật trú tại lâu đài Lộc Mẫu, Ðông Viên, Sāvatthi. Ānanda thuật lại lời đã nghe "Ta nhờ an trú không, nên nay an trú rất nhiều" và hỏi có nghe đúng chăng. Phật xác nhận đúng (SC 1-3).
• 2. Ví dụ lâu đài Lộc Mẫu và lâm tưởng — Lâu đài trống không voi bò ngựa, vàng bạc, đàn ông đàn bà; chỉ còn sự nhất trí do duyên chúng Tỷ-kheo. Cũng vậy, Tỷ-kheo bỏ thôn tưởng và nhơn tưởng, tác ý sự nhất trí do duyên lâm tưởng (SC 4).
• 3. Địa tưởng — ví dụ tấm da bò căng trên trăm cọc — Bỏ nhơn tưởng và lâm tưởng, tác ý sự nhất trí do duyên địa tưởng; không tác ý mọi chỗ gồ ghề của đất (SC 5).
• 4. Bốn Vô sắc xứ tưởng — Lần lượt: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ — mỗi bậc bỏ hai tưởng dưới, chỉ còn một ưu phiền của bậc mình (SC 6-9).
• 5. Vô tướng tâm định — Bỏ Vô sở hữu xứ tưởng và Phi tưởng phi phi tưởng xứ tưởng, tác ý sự nhất trí do duyên Vô tướng tâm định; cái còn lại chỉ là sáu nhập duyên mạng, duyên với thân này (SC 10).
• 6. Tuệ quán và giải thoát — Tuệ tri Vô tướng tâm định cũng thuộc hữu vi, do tâm tư tạo nên, là vô thường, chịu sự đoạn diệt; tâm giải thoát khỏi ba lậu hoặc; biết "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành". Đây là cứu cánh vô thượng thanh tịnh Không tánh (SC 11).
• 7. Kết luận và lời khuyên tu học — Mọi Sa-môn, Bà-la-môn quá khứ, tương lai, hiện tại đều an trú chính cứu cánh vô thượng thanh tịnh Không tánh này; vậy các Ông cần phải học tập. Ānanda hoan hỷ tín thọ (SC 12-13).

Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.

Bài kinh mở đầu bằng một việc rất người: Tôn giả Ānanda đi hỏi lại cho chắc. Ngài đã nghe Thế Tôn nói ở thị trấn Nagaraka: “Này Ānanda, Ta nhờ an trú không, nên nay an trú rất nhiều” — và ngài đến hỏi có nghe đúng chăng.

Xin để ý thói quen ấy. Tôn giả là bậc đa văn đệ nhất, nhớ giỏi nhất — mà vẫn đi hỏi lại. Nhớ giỏi không thay được việc hỏi cho chắc.

Và Thế Tôn xác nhận: xưa cũng như nay, Ngài nhờ an trú không nên an trú rất nhiều.

Rồi Ngài lấy ngay chỗ đang ngồi làm ví dụ — và đây là chỗ hay nhất của bài kinh. Lâu đài Lộc Mẫu này không có voi, không có bò, không có ngựa, không có vàng bạc, không có đàn ông đàn bà tụ hội. Cái duy nhất KHÔNG phải là không, là sự nhất trí do duyên chúng Tỷ-kheo.

Xin thưa vì sao ví dụ này quý. Chữ “không” nghe rất trừu tượng, dễ hiểu thành “chẳng có gì cả”. Nhưng ví dụ cho thấy “không” luôn là “không CÁI GÌ” — và bao giờ cũng CÒN LẠI một cái.

Và cách nhìn được dạy rất chính xác, xin bác đọc chậm: cái gì không có mặt ở đây thì xem là KHÔNG CÓ; cái gì còn lại thì biết “cái này CÓ”.

Đây là một sự chính xác rất hiếm. Nó không cho phép thổi phồng (thấy có mà nói không), cũng không cho phép chối bỏ (thấy không mà nói có). Kinh gọi đó là “sự thực hiện hoàn toàn thanh tịnh, không tánh”, thật có và không điên đảo.

Rồi bài kinh đi lên từng bậc theo đúng khuôn ấy. Vị Tỷ-kheo bỏ không tác ý thôn tưởng và nhơn tưởng, chỉ tác ý lâm tưởng (tưởng rừng). Nghĩa là bớt được ồn ào của làng xóm và người ta, còn lại cái rộng lặng của rừng.

Rồi lên ĐỊA TƯỞNG, và ví dụ ở đây rất đẹp: như tấm da bò đực căng thẳng trên một trăm cọc gỗ, hết nếp nhăn — nên không còn tác ý tới chỗ gồ ghề, sông ngòi, gai góc, núi non của đất.

Xin thưa ví dụ tấm da bò nói lên điều gì. Mặt đất vốn gồ ghề, có sông có núi có gai. Nhưng khi nhìn ở mức “đất là đất” thì mọi chỗ lồi lõm ấy không còn được để ý tới. Không phải chúng biến mất — mà tâm đã nhìn ở một lớp khác.

Rồi tiếp tục lên: Không vô biên xứ → Thức vô biên xứ → Vô sở hữu xứ → Phi tưởng phi phi tưởng xứ → Vô tướng tâm định.

Và ở mỗi bậc, kinh dùng một chữ rất thật: “ƯU PHIỀN”. Mỗi bậc bớt được ưu phiền của bậc dưới, nhưng vẫn còn “một ưu phiền” của chính bậc đang trú.

Xin dừng ở chỗ này vì rất an ủi và rất thật. Không có bậc nào hoàn toàn nhẹ. Lên cao thì cái nặng nhẹ đi, chứ không mất hẳn. Điều này đúng cả trong đời sống: giải quyết xong một chuyện thì chuyện ấy nhẹ đi, nhưng chỗ mình đang đứng vẫn có cái nặng của nó.

Đến Vô tướng tâm định thì cái còn lại chỉ là “sáu nhập duyên mạng, duyên với thân này” — nghĩa là vẫn còn cái thân và sáu chỗ tiếp xúc của nó.

Và bước cuối cùng mới là chỗ bài kinh khác hẳn mọi bậc thiền. Vị ấy quán chính Vô tướng tâm định ấy cũng thuộc HỮU VI, do tâm tư tạo nên, nên vô thường, chịu sự đoạn diệt.

Xin thưa đây chính là chỗ tuệ quán bước vào. Suốt bài kinh, vị ấy đi lên từng bậc. Tới bậc cao nhất, ngài không đi lên nữa — ngài quay lại nhìn chính chỗ mình đang đứng, và thấy chỗ ấy cũng do làm ra.

Thấy như vậy, tâm giải thoát khỏi dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu, và biết “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành…”. Kinh gọi đó là cứu cánh vô thượng thanh tịnh Không tánh — điều mà mọi Sa-môn, Bà-la-môn quá khứ, tương lai, hiện tại đều phải chứng đạt.

Và Thế Tôn kết bằng một câu rất ngắn: “Như vậy, này Ānanda, các Ông cần phải học tập.”

Xin thưa lời cuối cho người mới đọc. Nếu các bậc thiền nghe còn xa, xin giữ lấy cách nhìn ở đầu bài kinh — nó dùng được ngay hôm nay: trong một việc buồn, hãy hỏi “cái gì thật sự KHÔNG có ở đây?” và “cái gì thật sự CÒN LẠI?” Phần lớn nỗi khổ của chúng ta nằm ở chỗ đếm sai hai thứ ấy.

• “Không nghĩa là chẳng có gì cả.” Ví dụ lâu đài nói ngược lại: “không” luôn là “không CÁI GÌ”, và bao giờ cũng còn lại một cái — ở đây là chúng Tỷ-kheo.
• “Tu không là ngồi cho đầu óc trống rỗng.” Kinh dạy một cách nhìn rất chính xác: thấy đúng cái không có và đúng cái còn lại. Đó là tỉnh táo, không phải trống rỗng.
• “Lên tới thiền cao là hết ưu phiền.” Kinh nói mỗi bậc vẫn còn “một ưu phiền” của chính bậc ấy. Chỉ tuệ quán mới cắt được.

• Ngành Oanh. Chơi trò đếm trong phòng: ở đây KHÔNG có gì? và ở đây CÓ gì?
• Ngành Thiếu. Khi buồn vì mất một thứ gì, tập hỏi hai câu: mất cái gì, và còn lại cái gì.
• Ngành Thanh và Huynh Trưởng. Bàn về câu mỗi bậc vẫn còn một ưu phiền của bậc mình: có phải cứ giải quyết xong chuyện này là hết không?

• Ví dụ lâu đài Lộc Mẫu dạy điều gì về chữ “không”?
• Cách nhìn chính xác được kinh diễn tả thế nào?
• Ví dụ tấm da bò căng trên trăm cọc nói lên điều gì?
• Bước cuối cùng đưa tới giải thoát là gì?

Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 1 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.