Đại Kinh Bốn Mươi (MN 117)

Đây là bài trình bày Bát Chánh Đạo có hệ thống nhất trong Trung Bộ. Điểm mở đầu đã đáng ghi: chánh định không phải một pháp đứng riêng — nó là nhất tâm CÓ BẢY CHI PHẦN KIA LÀM NỀN. Và trong mỗi việc làm đúng, luôn có ba pháp cùng chạy theo: thấy đúng, cố gắng, và nhớ nghĩ tỉnh giác.

Phần I · Xuất Xứ

Bộ — Trung Bộ Kinh, bài 117
Nơi thuyết — Sāvatthi, Kỳ-đà-lâm
Đặc điểm — Thế Tôn tự nêu đề tài, không do ai thưa hỏi
Bản Việt — Hoà thượng Thích Minh Châu

✦

Phần II · Bài Kinh Nói Gì

Ðại kinh Bốn mươi là một trong những bài kinh trình bày Bát Chánh Ðạo có hệ thống nhất trong Trung Bộ. Mở đầu, Thế Tôn định nghĩa Thánh chánh định không phải là một pháp đứng riêng, mà là "nhất tâm" (ekaggatā) được bảy chi phần kia — chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm — làm cận duyên và tư trợ. Nghĩa là định chân chánh chỉ đứng vững khi có đủ bảy chi phần trước làm nền. Kế đó, kinh lần lượt đi qua năm chi phần: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng. Mỗi chi phần được trình bày theo cùng một khuôn: (1) chánh kiến đi hàng đầu — tuệ tri tà là tà, chánh là chánh; (2) thế nào là tà; (3) thế nào là chánh, và chánh có hai loại: loại hữu lậu, thuộc phước báo, đưa đến quả sanh y (tức là hạnh lành của người còn trong vòng sanh tử, vẫn cho quả tốt), và loại thuộc bậc Thánh, vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi (tức là chi phần của Thánh đạo, đưa đến giải thoát); (4) và mỗi lần đoạn tà thành chánh đều có ba pháp "chạy theo, chạy vòng theo": chánh kiến, chánh tinh tấn, chánh niệm. Ðây là điểm rất đáng chú ý cho người tu học: trong mỗi việc làm đúng, luôn có ba pháp cùng làm việc — thấy đúng, cố gắng, và nhớ nghĩ tỉnh giác. Phần "Ðại pháp môn Bốn mươi" cho thấy chuỗi sanh khởi: chánh kiến sanh chánh tư duy, cho đến chánh định sanh chánh trí, chánh trí sanh chánh giải thoát. Do đó đạo lộ của vị hữu học có tám chi phần, còn của bậc A-la-hán có mười. Mười chi chánh trừ diệt mười chi tà, mỗi bên kéo theo các pháp thiện hoặc bất thiện, thành hai mươi thiện phần và hai mươi bất thiện phần — nên gọi là "Bốn mươi". Cuối kinh, Thế Tôn tuyên bố pháp môn này đã được chuyển vận, không ai ở đời có thể chận đứng; ai chỉ trích nó thì tự đặt mình vào chỗ phải tán thán những kẻ tà kiến, tà mạng, tà giải thoát.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

1. Duyên khởi — Tại Sāvatthi, Jetavana, tinh xá Cấp Cô Ðộc. Thế Tôn tuyên bố sẽ giảng Thánh chánh định cùng các cận duyên và các tư trợ (MN 117.1–2).
2. Ðịnh nghĩa Thánh chánh định — Nhất tâm được tư trợ bởi bảy chi phần (từ chánh kiến đến chánh niệm) gọi là Thánh chánh định (MN 117.3).
3. Chánh kiến — Chánh kiến đi hàng đầu; tà kiến; chánh kiến hữu lậu và chánh kiến vô lậu siêu thế; ba pháp chạy vòng theo (MN 117.4–9).
4. Chánh tư duy — Tà tư duy (dục, sân, hại); chánh tư duy hữu lậu (ly dục, vô sân, bất hại) và chánh tư duy vô lậu; ba pháp chạy vòng theo (MN 117.10–15).
5. Chánh ngữ — Tà ngữ (vọng ngữ, hai lưỡi, ác khẩu, phù phiếm); chánh ngữ hữu lậu và vô lậu; ba pháp chạy vòng theo (MN 117.16–21).
6. Chánh nghiệp — Tà nghiệp (sát sanh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục); chánh nghiệp hữu lậu và vô lậu; ba pháp chạy vòng theo (MN 117.22–27).
7. Chánh mạng — Tà mạng (lừa đảo, nói lời mê ly, hiện tướng, gian trá, lấy lợi cầu lợi); chánh mạng hữu lậu và vô lậu; ba pháp chạy vòng theo (MN 117.28–33).
8. Ðại pháp môn Bốn mươi — Chuỗi sanh khởi từ chánh kiến đến chánh giải thoát; hữu học tám chi, A-la-hán mười chi; mười chi chánh làm tiêu diệt mười chi tà; hai mươi thiện phần và hai mươi bất thiện phần (MN 117.34–36).
9. Không thể bị chận đứng — Ai chỉ trích pháp môn này thì bị mười thuận thuyết tùy thuyết hợp pháp chỉ trích lại; ngay cả những người theo vô nhân luận, vô tác luận, hư vô luận cũng không dám chỉ trích. Kết kinh: các Tỷ-kheo hoan hỷ tín thọ (MN 117.37–38).

Phần III · Đoạn Trích

Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.

MN 117.3 (bản Việt: đoạn SC 2)

Katamo ca, bhikkhave, ariyo sammāsamādhi saupaniso saparikkhāro? Seyyathidaṁ—sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati; yā kho, bhikkhave, imehi sattahaṅgehi cittassa ekaggatā parikkhatā—ayaṁ vuccati, bhikkhave, ariyo sammāsamādhi saupaniso itipi, saparikkhāro itipi.

Này các Tỷ-kheo, thế nào là Thánh chánh định với các cận duyên và các tư trợ? Chính là chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm. Này các Tỷ-kheo, phàm có nhất tâm nào (ekaggata) được tư trợ với bảy chi phần này, này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là Thánh chánh định cùng với các cận duyên và các tư trợ.

And what is noble right immersion with its vital conditions and its prerequisites? They are: right view, right purpose, right speech, right action, right livelihood, right effort, and right mindfulness. Unification of mind with these seven factors as prerequisites is called noble right immersion ‘with its vital conditions’ and also ‘with its prerequisites’.

MN 117.4 (bản Việt: đoạn SC 3)

Tatra, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti. Kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti? Micchādiṭṭhiṁ ‘micchādiṭṭhī’ti pajānāti, sammādiṭṭhiṁ ‘sammādiṭṭhī’ti pajānāti—sāssa hoti sammādiṭṭhi.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, chánh kiến đi hàng đầu. Và như thế nào, này các Tỷ-kheo, là chánh kiến đi hàng đầu? Tuệ tri tà kiến là tà kiến, tuệ tri chánh kiến là chánh kiến. Như vậy là chánh kiến của vị ấy.

In this context, right view comes first. And how does right view come first? When you understand wrong view as wrong view and right view as right view, that’s your right view.

MN 117.6 (bản Việt: đoạn SC 5)

Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi? Sammādiṭṭhimpahaṁ, bhikkhave, dvāyaṁ vadāmi—atthi, bhikkhave, sammādiṭṭhi sāsavā puññabhāgiyā upadhivepakkā; atthi, bhikkhave, sammādiṭṭhi ariyā anāsavā lokuttarā maggaṅgā.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là chánh kiến? Chánh kiến, này các Tỷ-kheo, Ta nói có hai loại. Này các Tỷ-kheo, có loại chánh kiến hữu lậu, thuộc phước báo, đưa đến quả sanh y (upadhivepakka); có loại chánh kiến, này các Tỷ-kheo, thuộc bậc Thánh, vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi (magganga).

And what is right view? Right view is twofold, I say. There is right view that is accompanied by defilements, partakes of good deeds, and ripens in attachments. And there is right view that is noble, undefiled, transcendent, a factor of the path.

MN 117.9 (bản Việt: đoạn SC 8)

So micchādiṭṭhiyā pahānāya vāyamati, sammādiṭṭhiyā, upasampadāya, svāssa hoti sammāvāyāmo. So sato micchādiṭṭhiṁ pajahati, sato sammādiṭṭhiṁ upasampajja viharati, sāssa hoti sammāsati. Itiyime tayo dhammā sammādiṭṭhiṁ anuparidhāvanti anuparivattanti, seyyathidaṁ—sammādiṭṭhi, sammāvāyāmo, sammāsati.

Ai tinh tấn đoạn trừ tà kiến, thành tựu chánh kiến; như vậy là chánh tinh tấn của vị ấy. Ai chánh niệm đoạn trừ tà kiến, chánh niệm đạt được và an trú chánh kiến; như vậy là chánh niệm của vị ấy. Như vậy ba pháp này chạy theo, chạy vòng theo chánh kiến, tức là chánh kiến, chánh tinh tấn, chánh niệm.

They make an effort to give up wrong view and embrace right view: that’s their right effort. Mindfully they give up wrong view and embrace right view: that’s their right mindfulness. So these three things keep running and circling around right view, namely: right view, right effort, and right mindfulness.

MN 117.29 (bản Việt: đoạn SC 28)

Katamo ca, bhikkhave, micchāājīvo? Kuhanā, lapanā, nemittikatā, nippesikatā, lābhena lābhaṁ nijigīsanatā—ayaṁ, bhikkhave, micchāājīvo.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là tà mạng? Lừa đảo, nói lời mê ly, hiện tướng, gian trá, lấy lợi cầu lợi; như vậy, này các Tỷ-kheo, là tà mạng.

And what is wrong livelihood? Fawning, flattery, hinting, and belittling, and using material things to chase after other material things. This is wrong livelihood.

MN 117.34 (bản Việt: đoạn SC 33)

Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahoti, sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti, sammāvācassa sammākammanto pahoti, sammākammantassa sammāājīvo pahoti, sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti, sammāvāyāmassa sammāsati pahoti, sammāsatissa sammāsamādhi pahoti, sammāsamādhissa sammāñāṇaṁ pahoti, sammāñāṇassa sammāvimutti pahoti. Iti kho, bhikkhave, aṭṭhaṅgasamannāgato sekkho, dasaṅgasamannāgato arahā hoti.

Chánh tư duy, này các Tỷ-kheo, do chánh kiến, được khởi lên. Chánh ngữ do chánh tư duy được khởi lên. Chánh nghiệp do chánh ngữ được khởi lên. Chánh mạng do chánh nghiệp được khởi lên. Chánh tinh tấn do chánh mạng được khởi lên. Chánh niệm do chánh tinh tấn được khởi lên. Chánh định do chánh niệm được khởi lên. Chánh trí do chánh định được khởi lên. Chánh giải thoát do chánh trí được khởi lên. Như vậy, này các Tỷ-kheo, đạo lộ của vị hữu học gồm có tám chi phần, và đạo lộ của vị A-la-hán gồm có mười chi phần.

Right view produces right purpose. Right purpose produces right speech. Right speech produces right action. Right action produces right livelihood. Right livelihood produces right effort. Right effort produces right mindfulness. Right mindfulness produces right immersion. Right immersion produces right knowledge. Right knowledge produces right freedom. So the trainee has eight factors, while the perfected one has ten factors.

MN 117.36 (bản Việt: đoạn SC 44)

Iti kho, bhikkhave, vīsati kusalapakkhā, vīsati akusalapakkhā—mahācattārīsako dhammapariyāyo pavattito appaṭivattiyo samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ.

Như vậy, này các Tỷ-kheo, có hai mươi thiện phần, hai mươi bất thiện phần. Ðại pháp môn Bốn mươi đã được chuyển vận không bị chận đứng lại bởi một Sa-môn, Bà-la-môn, Thiên, Ma, Phạm thiên hay một ai ở đời.

So there are twenty on the side of the skillful, and twenty on the side of the unskillful. This exposition of the teaching on the Great Forty has been rolled forth. And it cannot be rolled back by any ascetic or brahmin or god or Māra or divinity or by anyone in the world.

MN 117.38 (bản Việt: đoạn SC 46)

Yepi te, bhikkhave, ahesuṁ okkalā vassabhaññā ahetuvādā akiriyavādā natthikavādā tepi mahācattārīsakaṁ dhammapariyāyaṁ na garahitabbaṁ nappaṭikkositabbaṁ amaññiṁsu. Taṁ kissa hetu? Nindābyārosaupārambhabhayā”ti.

Này các Tỷ-kheo, cho đến các dân chúng ở Ukkalā và dân chúng Vassa, dân chúng Bhanna theo vô nhân luận, theo vô tác luận, theo hư vô luận, những vị ấy cũng không nghĩ rằng đại pháp môn Bốn mươi đáng chỉ trích, đáng bị phỉ báng. Vì sao vậy? Vì sợ quở trách, phẫn nộ, công kích.

Even those who were loud and bold advocates of the doctrines of no-cause, inaction, and nihilism, didn’t imagine that the Great Forty should be criticized or rejected. Why is that? For fear of being blamed, provoked, and faulted.

Phần IV · Thuật Ngữ & Giảng Giải

Chữ Pāli	Nghĩa	Ghi chú
mahācattārīsaka	Ðại pháp môn Bốn mươi	Tên kinh; do hai mươi thiện phần và hai mươi bất thiện phần cộng lại thành bốn mươi.
ariya sammāsamādhi	Thánh chánh định	Chánh định của bậc Thánh, có bảy chi phần kia làm nền.
saupanisa	cùng với các cận duyên	Bản HT. Thích Minh Châu dịch là "cận duyên".
saparikkhāra	cùng với các tư trợ	Những điều kiện phụ trợ đi kèm.
cittassa ekaggatā	nhất tâm	Trạng thái tâm chuyên nhất; chính là chánh định khi được bảy chi phần tư trợ.
pubbaṅgama	đi hàng đầu	Nói về chánh kiến: dẫn đầu tất cả các chi phần khác.
sāsava	hữu lậu	Còn lậu hoặc, còn thuộc thế gian.
anāsava	vô lậu	Ðã hết lậu hoặc.
puññabhāgiya	thuộc phước báo	Dự phần vào công đức, đưa đến quả lành trong vòng sanh tử.
upadhivepakka	đưa đến quả sanh y	Chín muồi thành sanh y (upadhi), tức còn dẫn đến tái sanh.
lokuttara	siêu thế	Vượt khỏi thế gian.
maggaṅga	đạo chi	Chi phần của Thánh đạo.
sammāñāṇa	chánh trí	Chi thứ chín, chỉ có nơi bậc vô học.
sammāvimutti	chánh giải thoát	Chi thứ mười, chỉ có nơi bậc A-la-hán.
sekha	hữu học	Vị còn phải tu học, có tám chi phần.
arahā	A-la-hán, bậc vô học	Có đủ mười chi phần.
anuparidhāvanti anuparivattanti	chạy theo, chạy vòng theo	Nói về ba pháp chánh kiến, chánh tinh tấn, chánh niệm luôn vận hành quanh mỗi chi phần.
nijjiṇṇa	bị tiêu diệt, bị bào mòn	Chi tà bị chi chánh làm cho tiêu diệt.

Xin thưa trước: đây là bài kinh nền tảng, và đáng đọc kỹ hơn một lần. Nếu bác chỉ có thì giờ đọc một bài về Bát Chánh Đạo, thì nên là bài này.

Câu định nghĩa mở đầu đã sửa lại một hiểu lầm rất phổ biến. Thế Tôn dạy Thánh chánh định KHÔNG phải là một pháp đứng riêng, mà là “nhất tâm” (ekaggatā) được BẢY CHI PHẦN KIA làm cận duyên và tư trợ.

Xin thưa vì sao câu ấy quan trọng. Nhiều người tưởng thiền định là một kỹ thuật riêng: ngồi cho đúng, thở cho đúng, là xong. Bài kinh nói không phải: định chỉ đứng vững khi có chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm làm nền.

Nói cho dễ hình dung: người CÒN nói dối, CÒN làm ăn bất chánh, mà ngồi thiền cho có định — thì cái nền đang lún. Định không mọc lên từ chỗ trống.

Rồi kinh đi qua năm chi phần — chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng — theo cùng MỘT khuôn, và khuôn ấy rất đáng thuộc.

Bước một của khuôn ấy: CHÁNH KIẾN ĐI HÀNG ĐẦU — tuệ tri tà là tà, chánh là chánh.

Xin để ý thứ tự này. Trước khi làm đúng, phải THẤY được đâu là đúng. Rất nhiều cố gắng của chúng ta hỏng không phải vì thiếu quyết tâm, mà vì ngay từ đầu đã nhắm sai chỗ.

Bước hai và ba: thế nào là TÀ, rồi thế nào là CHÁNH. Và ở đây bài kinh có một sự phân biệt rất tinh tế: chánh có HAI loại.

Loại thứ nhất: chánh HỮU LẬU, thuộc phước báo, đưa đến quả sanh y. Đây là hạnh lành của người còn trong vòng sanh tử — vẫn cho quả tốt, vẫn rất đáng làm.

Loại thứ hai: chánh thuộc BẬC THÁNH, vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi — là chi phần của Thánh đạo, đưa đến giải thoát.

Xin thưa vì sao sự phân biệt này rất từ bi. Nó không chê hạnh lành của người thường. Người tin nhân quả, biết bố thí, kính cha mẹ — đó ĐÃ LÀ chánh kiến, chỉ là loại hữu lậu. Bài kinh công nhận trước, rồi mới chỉ chỗ đi tiếp.

Và bước bốn của khuôn là chỗ hay nhất, xin bác nhớ kỹ. Mỗi lần đoạn tà để thành chánh, đều có BA PHÁP “chạy theo, chạy vòng theo”: CHÁNH KIẾN, CHÁNH TINH TẤN, CHÁNH NIỆM.

Nghĩa là trong MỖI việc làm đúng, luôn có ba pháp cùng làm việc: THẤY đúng (biết việc này nên làm), CỐ GẮNG (chịu làm), và NHỚ NGHĨ TỈNH GIÁC (không quên giữa chừng).

Xin thưa ba pháp này giải thích được rất nhiều thất bại của chúng ta. Thiếu cái thấy thì gắng sức nhầm hướng. Thiếu cố gắng thì biết mà không làm. Thiếu chánh niệm thì làm được vài hôm rồi quên. Phải đủ cả ba.

Chi phần chánh ngữ và chánh nghiệp kể ra rất quen: tà ngữ là vọng ngữ, hai lưỡi, ác khẩu, phù phiếm; tà nghiệp là sát sanh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục.

Riêng chánh mạng thì rất đáng đọc cho người đi làm. Tà mạng gồm: lừa đảo, nói lời mê ly, hiện tướng, gian trá, lấy lợi cầu lợi.

Xin để ý danh sách này không phải là “nghề xấu”. Nó toàn là CÁCH làm: nói cho người ta mê đi, làm ra vẻ, dùng lợi này câu lợi kia. Cùng một nghề, người này chánh mạng, người kia tà mạng.

Phần “Đại pháp môn Bốn mươi” cho thấy chuỗi sanh khởi: chánh kiến sanh chánh tư duy, cho tới chánh định sanh CHÁNH TRÍ, và chánh trí sanh CHÁNH GIẢI THOÁT.

Do đó đạo lộ của vị hữu học có TÁM chi phần, còn của bậc A-la-hán có MƯỜI — thêm chánh trí và chánh giải thoát.

Và tên “Bốn mươi” từ đâu ra? Mười chi chánh trừ diệt mười chi tà, mỗi bên kéo theo các pháp thiện hoặc bất thiện, thành hai mươi thiện phần và hai mươi bất thiện phần — cộng lại là bốn mươi.

Cuối kinh, Thế Tôn tuyên bố pháp môn này ĐÃ ĐƯỢC CHUYỂN VẬN, không ai ở đời có thể chận đứng. Và Ngài nói thêm một điều rất sắc: ai chỉ trích nó thì tự đặt mình vào chỗ phải TÁN THÁN những kẻ tà kiến, tà mạng, tà giải thoát.

Xin thưa lời cuối cho anh chị em. Nếu chỉ mang một điều từ bài kinh này về đoàn, xin mang ba pháp chạy vòng theo. Trước mỗi việc, hỏi ba câu: “Việc này có đúng không?” — “Tôi có chịu làm không?” — “Tôi có nhớ mà giữ tới cùng không?”

Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm

“Chánh định là ngồi thiền cho giỏi.” Kinh định nghĩa chánh định là nhất tâm CÓ BẢY CHI PHẦN KIA làm nền. Không có nền thì không phải Thánh chánh định.
“Hạnh lành của người tại gia là hữu lậu nên không đáng kể.” Kinh gọi đó là chánh kiến — thuộc phước báo, có quả tốt. Nó được công nhận trước, rồi mới chỉ chỗ đi xa hơn.
“Tà mạng là làm nghề xấu.” Danh sách trong kinh toàn là CÁCH làm — lừa đảo, nói mê ly, hiện tướng, gian trá, lấy lợi cầu lợi. Cùng một nghề vẫn có thể chánh hoặc tà.

Phần VI · Dùng Trong Sinh Hoạt Đoàn

Ngành Oanh. Dạy ba câu hỏi: “Đúng không? — Em chịu làm không? — Em có nhớ không?”
Ngành Thiếu. Học bốn tà ngữ và ba tà nghiệp, rồi mỗi em chọn một điều để giữ trong tháng.
Ngành Thanh và Huynh Trưởng. Đọc kỹ năm cách tà mạng và bàn: trong công việc của mình, cách nào dễ mắc nhất?

Phần VII · Câu Hỏi Thảo Luận

Thánh chánh định được định nghĩa thế nào?
Ba pháp “chạy vòng theo” mỗi việc làm đúng là gì?
Chánh kiến có hai loại nào?
Vì sao gọi là “Bốn mươi”?

✦

Nguồn

Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 1 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

G.Đ.P.T Huyền Quang