Kinh Raṭṭhapāla

Raṭṭhapāla là con trai duy nhất một nhà giàu. Xin đi tu, cha mẹ không cho. Cậu nằm xuống đất, không ăn, và tự nhủ: “Ta sẽ chết ở đây, hay được xuất gia.”

• Bộ — Trung Bộ, bài 82
• Nơi chốn — Thullakoṭṭhita, xứ Kuru
• Người đối thoại cuối bài — vua Koravya
• Phần nổi tiếng — bốn sự thuyết thị (dhammuddesa)

Kinh kể chuyện Raṭṭhapāla, con trai độc nhất của một gia đình giàu sang bậc nhất ở thị trấn Thullakoṭṭhika (xứ Kuru). Nghe Thế Tôn thuyết pháp, chàng thấy rõ: sống tại gia thì thật không dễ gì thực hành Phạm hạnh "hoàn toàn viên mãn, hoàn toàn trong sạch, trắng bạch như vỏ ốc", nên xin xuất gia. Thế Tôn dạy: Như Lai không cho ai xuất gia nếu cha mẹ người ấy chưa bằng lòng. Chàng ba lần xin cha mẹ, ba lần bị từ chối; cuối cùng chàng nằm xuống đất trần và nói "Con sẽ chết ở đây hay được xuất gia", rồi nhịn ăn cho đến bữa thứ bảy. Cha mẹ, rồi bạn hữu, khuyên nhủ đủ cách mà chàng vẫn im lặng. Nhờ bạn hữu thuyết phục, cha mẹ mới bằng lòng, với điều kiện xuất gia rồi phải về thăm cha mẹ. Xuất gia và thọ Đại giới xong, Tôn giả sống một mình, viễn ly, không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần, chẳng bao lâu chứng ngộ: "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành…", trở thành một vị A-la-hán. Ngài xin phép Thế Tôn về thăm cha mẹ. Trở về nhà cũ, ngài khất thực từng nhà một, đến ngay nhà cha mình thì bị chửi mắng, chỉ nhận được bát cháo thiu người nữ tỳ định đổ bỏ. Người cha bày ra đống vàng nén, tiền vàng và các người vợ cũ trang điểm để dụ ngài hoàn tục; ngài dạy hãy chở đống vàng ấy đổ xuống sông Hằng, vì "do nhân duyên này mà sầu, bi, khổ, ưu, não sẽ khởi lên"; ngài gọi các người vợ cũ là "bà chị". Ăn xong, ngài đứng đọc bài kệ quán thân bất tịnh, ví mình như con nai không mắc bẫy thợ săn. Phần chính là cuộc đối thoại với Vua Koravya tại Lộc Uyển. Vua nêu bốn sự suy vong khiến người ta xuất gia (lão, bệnh, tài sản, thân tộc) và thắc mắc Raṭṭhapāla chẳng có suy vong nào, vậy vì sao xuất gia. Tôn giả đáp: vì bốn sự thuyết giáo Chánh pháp của Thế Tôn — thế giới vô thường, vô hộ vô chủ, vô sở hữu, và thiếu thốn nô lệ cho tham ái — rồi lấy chính đời vua làm ví dụ để giải rõ từng điều. Kinh kết bằng bài kệ dài về vô ích của tài sản trước cái chết.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

• 1. Duyên khởi tại Thullakoṭṭhika (đoạn 293-294) — Thế Tôn du hành xứ Kuru, đến Thullakoṭṭhika; các Bà-la-môn, gia chủ đến nghe pháp. Thiện nam tử Raṭṭhapāla khởi ý muốn xuất gia, đến xin Thế Tôn; Thế Tôn hỏi đã được cha mẹ bằng lòng chưa và dạy Như Lai không cho ai xuất gia nếu cha mẹ chưa bằng lòng.
• 2. Ba lần xin cha mẹ và ba lần bị từ chối (đoạn 295) — Raṭṭhapāla ba lần thưa xin cha mẹ; ba lần cha mẹ từ chối vì chàng là đứa con độc nhất, khuyên hãy ăn, uống, vui chơi, hưởng ái dục và làm các phước đức.
• 3. Nằm trên đất trần, tuyệt thực bảy bữa (đoạn 296) — Chàng nằm xuống đất trần: "Con sẽ chết ở đây hay được xuất gia", và không ăn cho đến bữa thứ bảy. Cha mẹ ba lần khuyên nhủ, chàng ba lần giữ im lặng.
• 4. Bạn hữu can thiệp; cha mẹ bằng lòng (đoạn 297-298) — Cha mẹ nhờ các thân hữu khuyên; chàng vẫn im lặng ba lần. Các thân hữu quay lại thưa với cha mẹ, cha mẹ bằng lòng cho xuất gia nhưng "sau khi xuất gia, cần phải về thăm cha mẹ".
• 5. Xuất gia, thọ Đại giới, chứng A-la-hán (đoạn 299) — Được Thế Tôn cho xuất gia và thọ Đại giới. Nửa tháng sau Thế Tôn đi Sāvatthī, trú Jetavana. Tôn giả sống một mình, viễn ly, không phóng dật, chứng ngộ "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành", trở thành A-la-hán.
• 6. Trở về nhà cha, khất thực và bị sỉ nhục (đoạn 299 cuối - 300) — Xin phép Thế Tôn về thăm cha mẹ; Thế Tôn biết ngài không thể hoàn tục nên chấp thuận. Ngài trú Lộc Uyển của Vua Koravya, khất thực từng nhà một, đến nhà cha thì chỉ nhận được lời sỉ nhục; nhận cháo thiu của người nữ tỳ. Người nữ tỳ nhận ra tướng tay, chân, giọng nói và báo tin.
• 7. Cha dùng vàng và các người vợ cũ để dụ hoàn tục (đoạn 301) — Người cha bày đống vàng nén, tiền vàng của mẹ, của cha, của Tổ tiên, mời ngài hoàn tục. Ngài dạy hãy chở đổ xuống giữa dòng sông Hằng. Các người vợ cũ ôm chân hỏi về thiên nữ; ngài gọi họ là "bà chị", họ ngã xuống bất tỉnh.
• 8. Bài kệ quán thân bất tịnh và ví dụ con nai (đoạn 302) — Sau khi ăn xong, Tôn giả đứng nói bài kệ về thân trang sức chỉ là "một nhóm vết thương", "một bộ xương được da bao phủ", đủ mê hoặc kẻ ngu nhưng vô phương với kẻ cầu bờ giác; kết bằng hình ảnh con nai ăn lúa xong lên đường, mặc kẻ bắt nai than khóc. Rồi ngài đi đến Lộc Uyển ngồi nghỉ trưa dưới một gốc cây.
• 9. Vua Koravya đến yết kiến (đoạn 303) — Người thợ săn dọn Vườn Nai thấy Tôn giả, tâu vua. Vua bỏ cuộc dạo cảnh, đi xe với đại uy phong đến yết kiến, mời ngài ngồi nệm voi; ngài từ chối, "Tôi đã ngồi trên chỗ ngồi của tôi".
• 10. Bốn sự suy vong (cattāri pārijuññāni) — câu hỏi của vua (đoạn 304) — Vua nêu bốn sự suy vong khiến người ta xuất gia: lão suy vong, bệnh suy vong, tài sản suy vong, thân tộc suy vong; và chỉ ra Tôn giả không có bất cứ suy vong nào, vậy đã biết gì, thấy gì, nghe gì mà xuất gia?
• 11. Bốn sự thuyết giáo Chánh pháp (cattāro dhammuddesā) (đoạn 305) — Tôn giả nêu bốn sự thuyết giáo Chánh pháp do Thế Tôn giảng dạy: thế giới là vô thường, đi đến hủy diệt; thế giới là vô hộ, vô chủ; thế giới là vô sở hữu, ra đi cần phải từ bỏ tất cả; thế giới là thiếu thốn, khao khát, nô lệ cho tham ái.
• 12. Giải thích từng sự thuyết giáo bằng chính đời vua (đoạn 306) — Vua hỏi ý nghĩa từng câu; Tôn giả hỏi lại: sức mạnh thời hai mươi hay hai mươi lăm tuổi so với nay tám mươi tuổi (vô thường); bệnh phong kinh niên không ai san sẻ cảm thọ giùm (vô hộ vô chủ); của cải người khác sẽ thọ hưởng còn vua đi theo nghiệp (vô sở hữu); và dù trị vì nước Kuru phồn thịnh, vua vẫn muốn chinh phục thêm quốc độ ở bốn phương và bên kia bờ biển (nô lệ cho tham ái). Mỗi lần vua tán thán "Thật vi diệu thay… Thật hy hữu thay".
• 13. Bài kệ kết thúc (đoạn 307) — Tôn giả nói bài kệ dài: người giàu vì si không bố thí; vua chinh phục quả đất vẫn không thỏa mãn; chết đi tiền của không đi theo, chỉ có nghiệp; trí tuệ thắng tài vật; thấy hoạn nạn trong dục trưởng dưỡng nên xuất gia; như quả từ cây rụng, già trẻ đều thân hoại — "Hạnh Sa-môn phải là tối thắng, thưa Đại vương!"

Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.

Đoạn đầu là chuyện gia đình, không phải chuyện đạo. Cha mẹ nói: con là con một, chúng ta thương con, dù con chết chúng ta cũng miễn cưỡng xa con — huống là còn sống mà cho con đi. Kinh ghi lại nguyên vẹn nỗi đau ấy, không gạt sang một bên.

Rồi cậu nằm xuống đất. Không ăn bữa nào. Câu cậu tự nhủ với chính mình: “Ta sẽ chết ở đây, hay được xuất gia.” Bạn bè phải tới thuyết phục cha mẹ, lấy lý do rất thực tế: nếu không cho, cậu sẽ chết ngay tại đây; cho đi thì còn được gặp lại.

Đoạn về sau còn khó hơn. Chứng đạo rồi, cậu về khất thực ngay tại nhà mình và không ai nhận ra. Cha thấy thì mắng. Cậu được cho một bát cháo thiu — và nhận. Hôm sau cha đem vàng ra chất thành đống, đem những người vợ cũ ra. Cậu bảo: hãy đem vàng đổ xuống sông Hằng, và gọi những người ấy là “chị”.

Vua Koravya hỏi một câu rất hay. Người ta bỏ nhà đi tu thường vì bốn sự suy vong: già yếu, bệnh tật, hết của cải, hết bà con. Nhưng Raṭṭhapāla trẻ, khoẻ, giàu, đủ bà con — vậy vì cớ gì?

Và câu trả lời là bốn sự thuyết thị. (1) Thế giới là vô thường, bị dắt đi. (2) Thế giới không có chỗ che chở, không ai bảo hộ. (3) Thế giới không có gì là của mình — phải bỏ tất cả mà đi. (4) Thế giới thiếu thốn, khao khát, nô lệ cho tham ái.

Rồi vua tự chứng minh từng điều bằng đời mình. Vua kể: hồi hai mươi hay hai mươi lăm tuổi thì bắn cung giỏi, sức mạnh; nay tám mươi, có khi định đặt chân chỗ này lại đặt nhầm chỗ khác. Vua có bốn binh chủng mà không ai chống đỡ được cho vua khi bệnh. Vua có kho báu đầy mà chết thì bỏ lại hết. Vua đang trị vì một nước giàu mà nếu có người báo nước khác dễ chiếm, vua vẫn muốn đi chiếm.

Điều thứ tư là chỗ sắc nhất. Ba điều đầu ai cũng gật. Điều thứ tư — thế giới thiếu thốn, khao khát — chính nhà vua giàu nhất tự nhận. Không phải người nghèo nói, mà người có nhiều nhất nói.

Chỗ chúng tôi đính chính. Bản tra cứu ghi bài kệ kết là “Do thấy chính vậy, ta xuất gia”; bản in của Hoà thượng dùng “tôi”. Ngoài ra chúng tôi từng đánh dấu bài kệ ấy là “chưa đối chiếu được” — đó là lỗi của chúng tôi, vì tra không kỹ; lượt soi độc lập đã tìm ra bài kệ đúng nguyên văn trong bản in. Đã sửa cả hai.

• “Người đi tu là người chán đời, mất mát.” Vua nêu đúng bốn lý do ấy — và Raṭṭhapāla không có lý do nào.
• “Cha mẹ ngăn cản là sai.” Kinh ghi nỗi đau của cha mẹ rất kỹ, không trách họ.
• “Bốn sự thuyết thị là lời khuyên bi quan.” Chính nhà vua giàu nhất tự chứng minh từng điều bằng đời mình.

• Ngành Oanh. Chỉ kể đoạn xin phép cha mẹ. Bỏ chi tiết tuyệt thực.
• Ngành Thiếu. Bốn sự thuyết thị — cho các em thử chứng minh từng điều bằng chuyện đời mình, như nhà vua đã làm.
• Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Điều thứ tư: người có nhiều nhất vẫn thấy thiếu. Rất hợp bàn về đủ và không đủ.

• Vua nêu bốn lý do người ta đi tu — Raṭṭhapāla có lý do nào không?
• Bốn sự thuyết thị là gì?
• Vì sao điều thứ tư lại sắc nhất?
• Vì sao kinh kể kỹ nỗi đau của cha mẹ?

Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 4 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.