Bài kinh này quý ở chỗ Đức Phật kể lại chính việc tu của mình, thời còn chưa thành đạo. Và cách Ngài làm đơn giản tới bất ngờ: Ngài chia ý nghĩ ra làm hai loại — một bên bất thiện, một bên thiện — rồi ngồi quan sát xem mỗi bên dẫn tới đâu.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Trung Bộ, MN 19
- Đặc điểm — Đức Phật nói ở ngôi thứ nhất, kể lại thời chưa thành đạo
- Hai ví dụ lớn — người chăn bò mùa lúa chín, và đàn nai với hai con đường
- Bài liên quan — Kinh An Trú Tầm (MN 20) nói cách đối trị; bài này nói cách quan sát
Kinh Song Tầm là lời Đức Phật kể lại chính kinh nghiệm tu tập của Ngài khi còn là Bồ-tát, chưa thành Chánh Giác. Ngài khởi ý: "Ta sống suy tư và chia hai suy tầm" — chia mọi ý nghĩ (tầm, vitakka) làm hai phần. Phần thứ nhất gồm dục tầm, sân tầm, hại tầm. Phần thứ hai gồm ly dục tầm, vô sân tầm, vô hại tầm. Sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần, mỗi khi một ý nghĩ bất thiện khởi lên, Chỉ cần soi thấy như vậy, dục tầm liền biến mất. Ngài cứ thế trừ bỏ, xả ly, đoạn tận chúng. Với ý nghĩ thiện thì ngược lại: Ngài tuệ tri chúng không đưa đến hại ai, tăng trưởng trí tuệ, đưa đến Niết-bàn, nên suy tư suốt đêm ngày cũng không có gì đáng sợ hãi. Nhưng Ngài dạy thêm một điều rất tinh tế: suy tư quá lâu thì thân mệt mỏi, thân mệt thì tâm dao động, tâm dao động thì khó định tĩnh — nên Ngài dừng lại, trấn an tâm, khiến được nhất tâm. Nghĩ thiện vẫn chưa phải là đích; đích là định. Nguyên lý cốt lõi của bài kinh: "Tỷ-kheo suy tư, quán sát nhiều vấn đề gì, thời tâm sanh khuynh hướng đối với vấn đề ấy." Ta nghĩ nhiều điều gì, tâm ta nghiêng về điều đó. Kinh dùng hai ví dụ người mục đồng: mùa lúa trổ hạt thì phải cầm roi ngăn bò (giai đoạn đầu phải canh giữ nghiêm), còn khi lúa đã gặt vào kho thì chỉ cần ngồi dưới gốc cây, ghi nhận "đây là những con bò" (về sau chỉ cần chánh niệm nhẹ nhàng). Từ đó Ngài chứng bốn Thiền, rồi ba minh trong ba canh đêm: túc mạng trí, sanh tử trí, lậu tận trí — "Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành". Kinh khép lại bằng ví dụ đoàn nai: dục là hồ nước, chúng sanh là đoàn nai, ác ma là kẻ hại nai, tà đạo tám ngành là con đường nguy hiểm, còn Thánh đạo Tám ngành là con đường yên ổn mà Như Lai đã mở. Lời dặn cuối: "Đây là các gốc cây, đây là các chỗ trống. Hãy Thiền định, chớ có phóng dật, chớ có hối tiếc về sau."
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- Duyên khởi (đoạn 1) — Thế Tôn ở Sāvatthi, Jetavana, vườn ông Anāthapiṇḍika, gọi các Tỷ-kheo và thuyết giảng.
- Chia hai suy tầm (đoạn 2) — Khi còn là Bồ-tát, Ngài phân dục tầm, sân tầm, hại tầm thành phần thứ nhất; ly dục tầm, vô sân tầm, vô hại tầm thành phần thứ hai.
- Quán sát và đoạn tận ba tầm bất thiện (đoạn 3–5) — Dục tầm, sân tầm, hại tầm khởi lên; Ngài tuệ tri chúng đưa đến tự hại, hại người, hại cả hai, diệt trí tuệ, dự phần phiền não, không đưa đến Niết-bàn — và chúng biến mất.
- Nguyên lý khuynh hướng của tâm — chiều bất thiện (đoạn 6) — Suy tư quán sát nhiều về tầm nào thì tâm có khuynh hướng về tầm ấy.
- Ví dụ người mục đồng mùa lúa trổ hạt (đoạn 7) — Mục đồng phải cầm roi ngăn chận bò khi lúa đã trổ hạt; cũng vậy Ngài thấy rõ nguy hại của pháp bất thiện và lợi ích của thiện pháp.
- Ba tầm thiện và giới hạn của suy tư (đoạn 8–10) — Ly dục tầm, vô sân tầm, vô hại tầm không đưa đến hại ai, tăng trưởng trí tuệ, đưa đến Niết-bàn; nhưng suy tư quá lâu thì thân mệt, tâm dao động, khó định — nên Ngài trấn an tâm, khiến được nhất tâm.
- Nguyên lý khuynh hướng của tâm — chiều thiện (đoạn 11) — Suy tư quán sát nhiều về ly dục tầm, vô sân tầm, bất hại tầm thì tâm có khuynh hướng về các tầm ấy.
- Ví dụ người mục đồng mùa lúa đã vào kho (đoạn 12) — Khi lúa đã cất vào kho, mục đồng chỉ cần ghi nhận "Đây là những con bò"; cũng vậy Ngài chỉ cần ghi nhận "Đây là những pháp".
- Tinh tấn, chánh niệm, khinh an, định (đoạn 13) — Tinh tấn dõng mãnh không tiêu cực, niệm an trú không tán loạn, thân khinh an, tâm định tĩnh nhất tâm.
- Chứng bốn Thiền (đoạn 14–17) — Chứng và trú Thiền thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư.
- Minh thứ nhất — Túc mạng trí (đoạn 18–19) — Trong canh đầu của đêm, nhớ lại nhiều đời sống quá khứ; vô minh diệt, minh sanh.
- Minh thứ hai — Sanh tử trí (đoạn 20–21) — Trong canh giữa, với thiên nhãn thuần tịnh siêu nhân thấy chúng sanh sống chết theo hạnh nghiệp.
- Minh thứ ba — Lậu tận trí (đoạn 22–24) — Trong canh ba, thắng tri Bốn Sự Thật và các lậu hoặc; tâm giải thoát: "Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành".
- Ví dụ đoàn nai và giải thích (đoạn 25–26) — Hồ nước lớn chỉ cho các dục, đoàn nai chỉ cho hữu tình, kẻ ác chỉ cho ác ma, con đường nguy hiểm là tà đạo tám ngành, con mồi đực là hỷ và tham, con mồi cái là vô minh, người thiện là Như Lai, con đường yên ổn là Thánh đạo Tám ngành.
- Lời giáo huấn kết thúc (đoạn 27) — "Đây là các gốc cây, đây là các chỗ trống. Hãy Thiền định, chớ có phóng dật, chớ có hối tiếc về sau." Các Tỷ-kheo hoan hỷ tín thọ.
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để quý anh chị đối chiếu được.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| vitakka | tầm — ý nghĩ, sự khởi nghĩ, hướng tâm đến một đối tượng | Tên kinh Dvedhāvitakka = "song tầm", hai loại tầm |
| dvedhā | hai phần, chia làm hai | trong kinh: "dvidhā katvā" — chia làm hai |
| kāmavitakka | dục tầm — ý nghĩ về dục lạc | |
| byāpādavitakka | sân tầm — ý nghĩ sân hận, muốn hại | |
| vihiṁsāvitakka | hại tầm — ý nghĩ tàn hại, độc ác | |
| nekkhammavitakka | ly dục tầm — ý nghĩ xuất ly, buông bỏ dục | |
| abyāpādavitakka | vô sân tầm — ý nghĩ không sân, thiện chí, từ tâm | |
| avihiṁsāvitakka | vô hại tầm (bất hại tầm) — ý nghĩ không làm hại | |
| pajānāti | tuệ tri — biết rõ, hiểu rõ như thật | bản Việt dịch "Ta tuệ tri" |
| appamatta / ātāpī / pahitatta | không phóng dật / nhiệt tâm / tinh cần | cụm ba từ lặp đi lặp lại suốt bài kinh |
| nati cetaso | khuynh hướng của tâm | cốt lõi bài kinh: nghĩ nhiều điều gì thì tâm nghiêng về điều đó |
| samādhi | định — tâm định tĩnh, an trú | |
| ekodibhāva / ekaggaṁ | nhất tâm — tâm chuyên nhất trên một đối tượng | |
| jhāna | thiền (na) — bốn cấp thiền chứng | |
| vijjā | minh — trí sáng; ba minh chứng trong ba canh đêm | |
| pubbenivāsānussatiñāṇa | túc mạng trí — trí nhớ lại các đời sống quá khứ | |
| cutūpapātañāṇa | sanh tử trí — trí thấy chúng sanh chết và tái sanh theo nghiệp | |
| āsavānaṁ khayañāṇa | lậu tận trí — trí đoạn tận các lậu hoặc | |
| āsava | lậu hoặc — dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu | |
| nibbāna | Niết-bàn — sự tịch diệt, mục đích tối hậu | |
| ariya aṭṭhaṅgika magga | Thánh đạo Tám ngành (Bát Chánh Đạo) | |
| micchāmagga (aṭṭhaṅgika) | tà đạo tám ngành — con đường nguy hiểm trong ví dụ đoàn nai | |
| nandīrāga | hỷ và tham — nghĩa của "con mồi đực" | |
| avijjā | vô minh — nghĩa của "con mồi cái" | |
| Māra pāpimā | ác ma — kẻ muốn hại đoàn nai trong ví dụ |
Ngài không diệt ý nghĩ — Ngài phân loại rồi nhìn. Đây là chỗ đáng học nhất. Thấy ý nghĩ bất thiện dấy lên, Ngài nhận ra: ý nghĩ này đưa đến tự hại, hại người, hại cả hai; nó diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn. Nhận ra như vậy thì nó tự lặn xuống.
Nhưng ngay cả ý nghĩ thiện cũng có giới hạn. Đây là chỗ ít người để ý. Ngài nói: nghĩ nhiều về điều thiện quá lâu thì thân mệt, tâm dao động, và tâm dao động thì xa định. Nên rồi Ngài an trú nội tâm, làm cho tịnh chỉ. Điều thiện cũng phải biết dừng đúng lúc.
Ví dụ người chăn bò mùa lúa chín. Lúa đã chín thì phải giữ bò rất kỹ, có khi phải dùng roi. Nhưng khi đồng đã gặt xong, người chăn chỉ cần ngồi dưới gốc cây mà nhìn chừng. Cùng một đàn bò, cùng một người chăn — chỉ khác ở chỗ ruộng còn lúa hay không.
Ví dụ đàn nai và hai con đường. Có con đường an ổn dẫn tới nơi nai được sống, và một lối rẽ giả do người thợ săn bày ra. Đức Phật nói rõ Ngài dùng ví dụ ấy để chỉ điều gì: lối rẽ giả là tám tà đạo, con đường an ổn là Bát Chánh Đạo. Và Ngài kết bằng một câu rất người: “Ta đã mở con đường an ổn… hãy đi vào con đường ấy”.
Một câu ở cuối bài, dễ bỏ qua. Ngài nói: “Đây là những gốc cây, đây là những chỗ trống. Hãy thiền định, chớ có phóng dật, chớ có hối tiếc về sau”. Câu này lặp lại ở rất nhiều bài kinh, và nó là lời kết của một người đã đi rồi quay lại chỉ đường.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Đức Phật thành đạo nhờ điều gì đó phi thường.” Bài kinh này Ngài kể: chia ý nghĩ làm hai rồi quan sát. Đơn giản tới mức ai cũng làm thử được.
- “Nghĩ điều thiện thì càng nhiều càng tốt.” Ngài nói rõ: nghĩ quá lâu thì thân mệt, tâm dao động.
- “Phải diệt sạch ý nghĩ.” Ngài nhận ra rồi nó tự lặn. Không có chỗ nào nói phải đè bẹp.
- Ngành Oanh. Ví dụ người chăn bò: mùa lúa thì giữ kỹ, gặt xong thì ngồi nhìn. Hỏi: khi nào em phải giữ kỹ, khi nào được thong thả?
- Ngành Thiếu. Cho các em thử chia ý nghĩ làm hai trong năm phút, rồi kể lại bên nào nhiều hơn.
- Ngành Thanh & Huynh Trưởng. Chỗ ngay cả ý nghĩ thiện cũng phải dừng. Bàn: làm việc đạo tới mức mệt nhoài có phải là tốt không?
- Đức Phật chỉ chia ý nghĩ làm hai rồi nhìn. Vì sao chừng ấy lại đủ?
- Vì sao nghĩ điều thiện quá lâu lại thành trở ngại?
- Ruộng đã gặt xong thì người chăn ngồi nhìn. Với em, “gặt xong” là gì?
- Chớ có hối tiếc về sau — câu ấy nhắm vào điều gì?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập — người soi tự tra lại nguồn gốc, không tin dữ liệu được đưa. Lượt soi ấy chỉ ra 1 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn Pāli–Anh. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
