Kinh Niết Bàn Là Lạc

Tôn giả Sāriputta tuyên bố hai lần: “Lạc là Niết-bàn này.” Tôn giả Udāyī hỏi lại một câu rất thật: “sao đây là lạc, khi ở đây KHÔNG CÓ CÁI GÌ ĐƯỢC CẢM THỌ?”

• Bộ — Tăng Chi Bộ, Chương Chín Pháp, kinh 34
• Nơi chốn — Rājagaha, Veluvana (Trúc Lâm), chỗ nuôi các con sóc
• Người nói — Tôn giả Sāriputta, KHÔNG phải Đức Phật
• Đọc kèm — AN 9.35 (con bò cái) và AN 5.27 (định)

Ðây là bài kinh do chính Tôn giả Xá-lợi-phất (Sāriputta) giảng, không phải Ðức Phật trực tiếp nói, tại rừng Trúc Lâm thành Vương Xá. Tôn giả tuyên bố hai lần: "Này các Hiền giả, lạc là Niết-bàn này." Tôn giả Udāyī liền hỏi một câu rất đời thường mà cũng rất sâu: nếu ở đó không có cái gì được cảm thọ, thì lấy gì gọi là lạc? Câu trả lời của Tôn giả Xá-lợi-phất chính là điểm then chốt của bài kinh: "cái này ở đây là lạc, dầu rằng lạc ấy ở đây không được cảm thọ." Nghĩa là cái vui của Niết-bàn không cùng loại với cái vui do cảm thọ mà có. Ðể làm sáng tỏ, Tôn giả trước hết định nghĩa dục lạc: năm dục trưởng dưỡng (sắc, thanh, hương, vị, xúc) khả lạc khả ý; lạc hỷ khởi lên do duyên năm thứ ấy gọi là dục lạc. Rồi Tôn giả dẫn qua chín bậc thiền chứng theo thứ lớp: bốn Thiền, bốn Vô sắc xứ (Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ), và sau cùng là Diệt thọ tưởng định. Ở mỗi bậc, Tôn giả dùng cùng một khuôn: nếu vị Tỷ-kheo đang an trú trong bậc ấy mà các "tưởng tác ý" của bậc thấp hơn vẫn còn hiện hành — như ở sơ Thiền còn tưởng tác ý câu hữu với dục, ở nhị Thiền còn tưởng câu hữu với tầm, ở tam Thiền còn hỷ, ở tứ Thiền còn xả — thì đó là một chứng bệnh (ābādha) đối với vị ấy. Ví dụ được lặp lại rất dễ nhớ: với một người đang sung sướng, khổ đau khởi lên như một chứng bệnh. Và "chứng bệnh được Thế Tôn gọi là khổ". Càng lên cao, cái còn sót lại của bậc dưới lại thành cái khổ vi tế của bậc trên. Ðến bậc thứ chín, vượt khỏi Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng và trú Diệt thọ tưởng định, "sau khi thấy với trí tuệ, các lậu hoặc được đoạn tận" — ở đây không còn gì để nêu ra làm chứng bệnh nữa. Do đó, theo pháp môn này, cần phải hiểu Niết-bàn là lạc. Bài học cho Huynh trưởng và đoàn sinh: hạnh phúc thật không phải là chồng thêm cảm thọ dễ chịu, mà là bớt dần cái quấy nhiễu; càng vắng lặng phiền não thì càng an lạc.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

• 1. Duyên khởi và lời tuyên bố của Tôn giả Xá-lợi-phất (TTC 1) — Tôn giả Sāriputta trú ở Rājagaha, tại Veluvana, chỗ nuôi dưỡng các con sóc; bảo các Tỷ-kheo: lạc là Niết-bàn này (nói hai lần).
• 2. Câu hỏi của Tôn giả Udāyī (TTC 2) — Udāyī hỏi: sao đây là lạc, khi ở đây không có cái gì được cảm thọ?
• 3. Trả lời then chốt và định nghĩa dục lạc (TTC 3) — Chính vì không được cảm thọ nên đó là lạc. Kế đó nêu năm dục trưởng dưỡng (sắc, thanh, hương, vị, xúc) và định nghĩa dục lạc là lạc hỷ khởi lên do duyên năm dục trưởng dưỡng ấy.
• 4. Bốn Thiền: mỗi bậc, tưởng tác ý của bậc dưới là một chứng bệnh (TTC 4-7) — Sơ Thiền — tưởng tác ý câu hữu với dục; Thiền thứ hai — với tầm; Thiền thứ ba — với hỷ; Thiền thứ tư — với xả. Mỗi trường hợp đều là một chứng bệnh; ví như với người sung sướng, khổ đau khởi lên như một chứng bệnh; chứng bệnh được Thế Tôn gọi là khổ. Kết: cần phải hiểu Niết-bàn là lạc.
• 5. Bốn Vô sắc xứ (TTC 8-11) — Không vô biên xứ — tưởng tác ý câu hữu với sắc; Thức vô biên xứ — với Không vô biên xứ; Vô sở hữu xứ — với Thức vô biên xứ; Phi tưởng phi phi tưởng xứ — với Vô sở hữu xứ. Cùng khuôn: là một chứng bệnh, là khổ; cần phải hiểu Niết-bàn là lạc.
• 6. Diệt thọ tưởng định và kết luận (TTC 12) — Vượt khỏi Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng và trú Diệt thọ tưởng định; sau khi thấy với trí tuệ, các lậu hoặc được đoạn tận. Với pháp môn này, cần phải hiểu Niết-bàn là lạc.

Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.

Xin thưa bài kinh này bắt đầu bằng một câu hỏi rất thật, và con nghĩ chính vì thật mà nó quý.