Kinh Tôn Giả Soṇa

Tôn giả Soṇa tinh tấn bậc nhất mà tâm vẫn chưa giải thoát, đâm nản, tính hoàn tục. Thế Tôn hiện đến, nhắc lại tài đánh đàn tỳ-bà thuở còn ở nhà, rồi dạy một điều mà cả đời tu dùng được: dây quá CĂNG không kêu, dây quá CHÙNG cũng không kêu.

• Bộ — Tăng Chi Bộ, Chương Sáu Pháp, kinh 55
• Nơi chốn — Thế Tôn ở núi Gijjhakūṭa (Linh Thứu), Rājagaha; Tôn giả Soṇa ở rừng Sīta
• Bài kinh song hành — Luật tạng, Mahāvagga (Vin i 179) và Trưởng Lão Tăng Kệ
• Đọc kèm — AN 6.13 và AN 4.28, về sự quân bình trong tu tập

Kinh Sona (AN 6.55) kể chuyện Tôn giả Sona, một vị đệ tử nổi tiếng tinh cần tinh tấn, tu hành rất gắng sức nhưng tâm vẫn chưa giải thoát khỏi các lậu hoặc. Trong lúc độc cư Thiền tịnh, Tôn giả khởi lên ý nghĩ nản lòng: gia đình mình có tài sản, hay là bỏ học pháp, hoàn tục, hưởng tài sản và làm các công đức. Thế Tôn biết được tâm niệm ấy, liền từ núi Linh Thứu biến mất và hiện ra trước mặt Tôn giả tại rừng Sìta. Thế Tôn hỏi lại đúng ý nghĩ ấy, rồi nhắc Tôn giả nhớ tài đánh đàn tỳ-bà thuở còn là gia chủ. Ngài hỏi: dây đàn quá căng thì đàn có phát âm, có sử dụng được không? — Thưa không. Dây đàn quá trùng thì sao? — Thưa cũng không. Chỉ khi dây đàn không quá căng, không quá trùng, vặn đúng mức trung bình, đàn mới phát âm và sử dụng được. Từ đó Thế Tôn dạy: tinh tấn quá căng thẳng thì đưa đến dao động, tinh tấn quá thụ động thì đưa đến biếng nhác; hãy an trú tinh tấn một cách bình đẳng, thể nhập các căn một cách bình đẳng, rồi tại đấy nắm giữ tướng. Đây là bài kinh gốc của lời dạy "trung đạo trong sự dụng công". Sau một thời gian hành đúng như vậy, Tôn giả Sona sống độc cư, không phóng dật, nhiệt tâm tinh cần, chứng đạt vô thượng cứu cánh Phạm hạnh ngay trong hiện tại và trở thành bậc A-la-hán. Tôn giả đến trình bày với Thế Tôn: vị A-la-hán đã đoạn tận lậu hoặc thì có sáu chỗ xu hướng — xuất ly, viễn ly, vô sân, ái diệt, thủ diệt, vô si — và các xu hướng ấy không do lòng tin suông, không do ham lợi dưỡng cung kính danh tiếng, không do giới cấm thủ, mà do đoạn diệt và viễn ly tham, sân, si. Kinh kết bằng ví dụ hòn núi đá liền một tảng, không rạn nứt, mưa to gió lớn bốn phương cũng không làm lay động: cũng vậy, tâm vị chơn chánh giải thoát không bị các sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp chinh phục, an trú, không dao động, quán thấy tánh diệt của chúng.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

• 1. Duyên khởi: Tôn giả Sona muốn hoàn tục — Thế Tôn trú núi Linh Thứu, Tôn giả Sona ở rừng Sìta; trong khi độc cư Thiền tịnh khởi ý nghĩ: tinh cần tinh tấn mà tâm chưa giải thoát khỏi lậu hoặc, vậy hãy từ bỏ học pháp, hoàn tục, thọ hưởng tài sản và làm các công đức.
• 2. Thế Tôn hiện đến và hỏi lại tâm niệm ấy — Thế Tôn biết tâm Tôn giả, như lực sĩ co duỗi cánh tay, biến mất khỏi Gijjhakùta hiện ra ở rừng Sìta, ngồi trên chỗ đã soạn sẵn, và hỏi lại đúng tư tưởng ấy; Tôn giả xác nhận.
• 3. Ví dụ cây đàn tỳ-bà — Hỏi về tài đánh đàn tỳ-bà thuở còn gia chủ: dây quá căng — không dùng được; dây quá trùng — không dùng được; vặn đúng mức trung bình — phát âm và sử dụng được.
• 4. Lời giáo giới: tinh tấn bình đẳng — Tinh cần tinh tấn quá căng thẳng đưa đến dao động, quá thụ động đưa đến biếng nhác; phải an trú tinh tấn một cách bình đẳng, thể nhập các căn một cách bình đẳng, rồi tại đấy nắm giữ tướng. Rồi Thế Tôn trở về núi Gijjhakùta.
• 5. Tôn giả Sona chứng A-la-hán — Hành đúng lời dạy, sống độc cư an tịnh không phóng dật, chứng đạt vô thượng cứu cánh Phạm hạnh ngay trong hiện tại: "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành…"; trở thành A-la-hán và đi đến trình Thế Tôn.
• 6. Sáu chỗ xu hướng của bậc A-la-hán — Xu hướng xuất ly, viễn ly, vô sân, ái diệt, thủ diệt, vô si.
• 7. Bác bỏ ba ngộ nhận — Không phải do y cứ trên tín suông (xuất ly), không phải do tham muốn lợi dưỡng cung kính danh tiếng (viễn ly), không phải do đi ngược trở lại giới cấm thủ (vô sân); mà do đoạn diệt và viễn ly tham, sân, si. Tương tự với ái diệt, thủ diệt, vô si.
• 8. Ví dụ hòn núi đá — Tâm chơn chánh giải thoát không bị sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp chinh phục; như núi đá liền một tảng, không rạn nứt, mưa to gió lớn bốn phương không làm rung chuyển.
• 9. Bài kệ kết — Kệ tóm lại sáu xu hướng, tâm chánh giải thoát, không còn gì phải làm thêm, và ví dụ núi đá không bị gió lay.

Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.

Xin thưa bài kinh này con nghĩ là một trong những bài an ủi nhất trong cả Tam Tạng, và xin kể đầu đuôi.

TÔN GIẢ SOṆA là vị được xưng tán là TINH CẦN TINH TẤN bậc nhất trong hàng đệ tử. Nghĩa là: không ai gắng sức hơn Ngài.

Vậy mà trong lúc độc cư Thiền tịnh, Ngài khởi lên ý nghĩ này — và kinh chép rất thẳng, không giấu: “Những ai là đệ tử Thế Tôn, sống tinh cần tinh tấn, TA LÀ MỘT TRONG NHỮNG VỊ ẤY. Nhưng ta còn chấp thủ, TÂM CHƯA GIẢI THOÁT khỏi các lậu hoặc. Gia đình ta có tài sản… Vậy ta hãy TỪ BỎ HỌC PHÁP, HOÀN TỤC…”

Xin thưa con thấy chỗ này quý vô cùng, và rất nên đọc cho anh chị em Huynh Trưởng nghe. Người tinh tấn BẬC NHẤT cũng có lúc nản tới mức tính bỏ cuộc. Và kinh KHÔNG che chuyện đó đi.

Thế Tôn biết tâm niệm ấy, liền biến mất khỏi núi Linh Thứu và hiện ra ở rừng Sīta, “như người lực sĩ co duỗi cánh tay”.

Ngài hỏi lại đúng ý nghĩ ấy — và Tôn giả xác nhận. Không chối.

Rồi Thế Tôn không giảng đạo lý. Ngài hỏi một chuyện thuở Tôn giả còn ở nhà: “Thầy có giỏi đánh ĐÀN TỲ-BÀ không?”