Kinh Năm Chi Phần

Thánh chánh định gồm NĂM chi phần: bốn chi đầu là bốn Thiền, mỗi Thiền có một ví dụ rất dễ hình dung — cục bột tắm, hồ nước tự dâng, hoa sen trong nước, tấm vải trắng. Chi phần thứ năm khác hẳn: QUÁN SÁT TƯỚNG — khả năng nhìn lại chính trạng thái tâm mình.

• Bộ — Tăng Chi Bộ, Chương Năm Pháp, kinh 28
• Phẩm — Năm Phần (Pañcaṅgikavagga)
• Nơi chốn — kinh không ghi; Thế Tôn dạy thẳng
• Đọc kèm — AN 5.25 (năm chi phần nhiếp thọ chánh kiến)

Đây là bài kinh Đức Phật dạy cách tu tập "Thánh chánh định gồm có năm chi phần" (ariya pañcaṅgika sammāsamādhi). Bốn chi phần đầu chính là bốn Thiền, mỗi Thiền được minh họa bằng một ví dụ rất dễ hình dung: (1) Sơ Thiền, hỷ lạc do ly dục sanh thấm khắp thân, ví như cục bột tắm được nhồi với nước, thấm ướt cả trong lẫn ngoài mà không chảy thành giọt; (2) Nhị Thiền, hỷ lạc do định sanh, ví như hồ nước có suối tự phun lên từ bên trong, không có lỗ nước chảy vào từ bốn phương; (3) Tam Thiền, lạc thọ không có hỷ, ví như những hoa sen xanh, hồng, trắng sanh và lớn trong nước, từ đầu ngọn đến gốc rễ đều thấm nhuần nước mát; (4) Tứ Thiền, tâm thuần tịnh trong sáng thấm khắp thân, ví như người dùng tấm vải trắng trùm đầu, không chỗ nào trên thân không được che phủ. Chi phần thứ năm khác hẳn bốn chi trước: đó là "quán sát tướng" (paccavekkhaṇā-nimitta) được khéo nắm giữ, khéo tác ý, khéo thọ trì, khéo thể nhập với trí tuệ — ví như người đứng quán sát người ngồi, người ngồi quán sát người nằm. Nghĩa là ngoài việc chứng nhập định, hành giả còn phải có khả năng nhìn lại, xem xét chính trạng thái tâm của mình một cách sáng suốt. Tu tập và làm cho sung mãn năm chi phần ấy rồi, tâm hướng đến pháp nào cần chứng ngộ với thắng trí thì có khả năng, có năng lực đạt đến pháp ấy. Đức Phật cho ba ví dụ: cái ghè đầy nước tràn miệng, nghiêng phía nào nước cũng chảy ra; hồ nước đầy có bờ đê, tháo chỗ nào nước cũng tràn; cỗ xe ngựa thuần chủng đã thắng sẵn, người đánh xe thiện xảo muốn đi tới đi lui đâu cũng được. Cuối kinh liệt kê các pháp có thể chứng: thần thông, thiên nhĩ, tha tâm thông, túc mạng minh, thiên nhãn minh, và cao nhất là đoạn diệt các lậu hoặc, chứng vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát ngay trong hiện tại.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

• Lời mở đầu và câu hỏi nêu đề — Thế Tôn tuyên bố sẽ thuyết giảng sự tu tập Thánh chánh định gồm có năm chi phần; các Tỷ-kheo vâng đáp; Ngài nêu câu hỏi: thế nào là sự tu tập ấy? (đoạn 1-2.1)
• Chi phần thứ nhất — Sơ Thiền, ví dụ cục bột tắm — Ly dục chứng và an trú Thiền thứ nhất; hỷ lạc do ly dục sanh thấm nhuần toàn thân; ví như cục bột tắm nhồi với nước, thấm ướt trong ngoài mà không chảy thành giọt. (đoạn 2.2-2.7)
• Chi phần thứ hai — Nhị Thiền, ví dụ hồ nước tự dâng — Tịnh chỉ tầm và tứ, chứng Thiền thứ hai; hỷ lạc do định sanh thấm nhuần toàn thân; ví như hồ nước có suối mát tự phun lên, bốn phương không có lỗ nước chảy vào. (đoạn 3.1-3.8)
• Chi phần thứ ba — Tam Thiền, ví dụ hoa sen trong nước — Ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, chứng Thiền thứ ba; lạc thọ không có hỷ thấm nhuần toàn thân; ví như sen xanh, sen hồng, sen trắng sanh trong nước, từ đầu ngọn đến gốc rễ đều thấm nước mát. (đoạn 4.1-4.9)
• Chi phần thứ tư — Tứ Thiền, ví dụ tấm vải trắng — Xả lạc xả khổ, chứng Thiền thứ tư không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh; tâm thuần tịnh trong sáng thấm khắp thân; ví như người dùng tấm vải trắng trùm đầu. (đoạn 5.1-5.8)
• Chi phần thứ năm — Quán sát tướng — Quán sát tướng được khéo nắm giữ, khéo tác ý, khéo thọ trì, khéo thể nhập với trí tuệ; ví như người đứng quán sát người ngồi, người ngồi quán sát người nằm. (đoạn 6.1-6.4)
• Kết quả của sự tu tập và ba ví dụ — Tu tập, làm cho sung mãn năm chi phần rồi thì tâm hướng đến pháp nào cần giác ngộ với thắng trí đều có khả năng đạt đến; ba ví dụ: ghè nước đầy tràn, hồ nước có bờ đê, cỗ xe ngựa thuần chủng. (đoạn 7.1-10.4)
• Sáu pháp có thể chứng đắc — Thần thông, thiên nhĩ thanh tịnh siêu nhân, tha tâm thông, túc mạng, thiên nhãn thấy sự sống chết của chúng sanh, và đoạn diệt các lậu hoặc chứng vô lậu tâm giải thoát tuệ giải thoát ngay trong hiện tại. (đoạn 11.1-16.2)

Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.

Xin thưa bài kinh này dạy về Thiền định, mà dạy bằng BỐN VÍ DỤ NƯỚC đẹp tới mức ai nghe một lần cũng nhớ.

Bốn chi phần đầu chính là BỐN THIỀN, và mỗi Thiền có một ví dụ riêng.

SƠ THIỀN — hỷ lạc DO LY DỤC SANH thấm khắp thân. Ví như người hầu tắm rắc bột tắm vào thau đồng rồi NHỒI với nước: cục bột ấy “thấm ướt cả trong lẫn ngoài với nước, NHƯNG KHÔNG CHẢY THÀNH GIỌT”.

Xin thưa chi tiết “không chảy thành giọt” con thấy rất khéo: thấm ĐỦ mà KHÔNG dư — không tràn ra ngoài.

NHỊ THIỀN — hỷ lạc DO ĐỊNH SANH. Ví như một hồ nước mà nước TỰ DÂNG LÊN từ bên trong: bốn phương KHÔNG CÓ lỗ nước chảy vào, trời cũng không mưa — mà suối mát từ chính hồ ấy phun ra, thấm khắp hồ.

Xin thưa chỗ khác nhau giữa hai ví dụ đầu rất đáng để ý, và con nghĩ nó nói đúng chỗ chuyển: Sơ Thiền còn cần NƯỚC ĐỔ VÀO từ ngoài (người hầu tắm rưới nước); Nhị Thiền thì nước TỰ PHUN LÊN TỪ BÊN TRONG.

Đó chính là chỗ TẦM và TỨ được tịnh chỉ — không còn phải dụng công đưa tâm vào nữa.

TAM THIỀN — LẠC THỌ KHÔNG CÒN HỶ, ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác. Ví như hoa sen xanh, sen hồng, sen trắng SANH TRONG NƯỚC, LỚN LÊN TRONG NƯỚC, KHÔNG VƯỢT KHỎI NƯỚC — từ đầu ngọn cho đến gốc rễ đều thấm nhuần nước mát.

Xin thưa ví dụ này con thấy đẹp nhất trong bốn: cây sen KHÔNG nhô lên khỏi nước — ngập hẳn, êm hẳn.

TỨ THIỀN — xả lạc xả khổ, XẢ NIỆM THANH TỊNH, tâm THUẦN TỊNH TRONG SÁNG thấm khắp thân. Ví như người dùng TẤM VẢI TRẮNG TRÙM ĐẦU, không chỗ nào trên thân không được che phủ.

Xin để ý ba ví dụ đầu đều là NƯỚC, tới ví dụ thứ tư thì KHÔNG CÒN NƯỚC NỮA — chỉ còn tấm vải trắng, khô, sạch, phủ kín.

Con nghĩ đó là chỗ chuyển rất tinh tế: tới Tứ Thiền thì cả cái LẠC cũng lặng, chỉ còn sự trong sáng.

Nay xin thưa tới CHI PHẦN THỨ NĂM, và chi phần này KHÁC HẲN bốn chi trước.

Đó là QUÁN SÁT TƯỚNG (paccavekkhaṇā-nimitta) được “khéo nắm giữ, khéo tác ý, khéo thọ trì, KHÉO THỂ NHẬP VỚI TRÍ TUỆ”.

Ví dụ thì rất giản dị: “một người quán sát một người khác, NGƯỜI ĐỨNG quán sát NGƯỜI NGỒI, hay NGƯỜI NGỒI quán sát NGƯỜI NẰM”.

Xin thưa nghĩa là: ngoài việc CHỨNG NHẬP định, hành giả còn phải có khả năng NHÌN LẠI, xem xét CHÍNH TRẠNG THÁI TÂM CỦA MÌNH một cách sáng suốt.