Tôn giả Ānanda tới thăm một vị Tỳ-kheo-ni đang bệnh. Ngài dạy: thân này do ĐỒ ĂN, do ÁI, do KIÊU MẠN tác thành — và điều bất ngờ là có thể MƯỢN CHÍNH CHÚNG làm phương tiện để đoạn tận chúng. Y cứ vào ái mà đoạn tận ái. Y cứ vào kiêu mạn mà đoạn tận kiêu mạn.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Tăng Chi Bộ, Chương Bốn Pháp, kinh 159
- Phẩm — Các Căn (Indriyavagga)
- Nơi chốn — Kosambī, khu vườn Ghosita
- Người thuyết — Tôn giả Ānanda, không phải Đức Phật
Kinh Tỷ-Kheo-Ni (AN 4.159) thuộc Phẩm Các Căn, Chương Bốn Pháp, Tăng Chi Bộ. Đây là một bài kinh do Tôn giả Ānanda thuyết, không phải do đức Phật trực tiếp nói, nhưng nội dung y cứ hoàn toàn vào lời Thế Tôn. Duyên khởi: Tôn giả Ānanda đang trú ở Kosambī, khu vườn Ghosita. Một Tỷ-kheo-ni nhờ người đến thưa rằng mình bị bệnh nặng, khổ đau, xin Tôn giả vì lòng từ mẫn đến thăm. Ānanda im lặng nhận lời. Nhưng khi thấy Tôn giả từ xa đi đến, vị ni ấy lại trùm đầu nằm trên giường — một thái độ không đúng pháp. Tôn giả Ānanda vẫn điềm nhiên ngồi xuống chỗ đã soạn sẵn và thuyết pháp. Nội dung chính là bốn điều làm thành thân này: đồ ăn (āhāra), ái (taṇhā), kiêu mạn (māna), và dâm dục (methuna). Ba điều đầu tuy là chỗ y cứ nhưng lại có thể mượn chính nó làm phương tiện để đoạn tận nó: y cứ vào đồ ăn mà đoạn tận đồ ăn — nghĩa là ăn với chánh niệm quán sát, không phải để vui đùa, đam mê, trang sức, làm đẹp, mà chỉ để nuôi thân hành đạo; y cứ vào ái mà đoạn tận ái — khởi lòng mong cầu giải thoát như các bậc đã chứng, rồi nhờ đó mà dứt ái; y cứ vào kiêu mạn mà đoạn tận kiêu mạn — nghe vị khác đã chứng, tự nghĩ "vậy sao ta không như vậy?", rồi tinh tấn mà dứt mạn. Riêng điều thứ tư thì khác: đối với dâm dục, kinh KHÔNG nêu lối “y cứ mà đoạn tận” như ba điều trên, mà chỉ nói sự “phá đổ cây cầu” (setughāta) — dứt hẳn, không còn lối trở lại. (Xin lưu ý cách phân biệt này là điều đọc ra được từ bố cục bài kinh, chứ bản kinh không nói thành câu rằng “dâm dục không thể mượn làm phương tiện”.) Kết thúc, vị Tỷ-kheo-ni đứng dậy, đảnh lễ, phát lộ lỗi lầm; Tôn giả Ānanda chấp nhận và dạy rằng thấy lỗi là lỗi, như pháp phát lộ, ngăn giữ trong tương lai — đó chính là sự tăng trưởng trong Luật của bậc Thánh. Bài kinh nhắc Huynh Trưởng và đoàn sinh hai điều thiết thực: biết dùng chính những tâm phàm (mong cầu, so sánh) làm bàn đạp tu tập, và biết nhận lỗi để tiến bộ.
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- 1. Duyên khởi: Tỷ-kheo-ni bệnh nhờ người thỉnh Tôn giả Ānanda — Ānanda trú ở Kosambī, vườn Ghosita. Một Tỷ-kheo-ni bị bệnh nặng sai người đến đảnh lễ và thỉnh Tôn giả đến trú xứ Tỷ-kheo-ni vì lòng từ mẫn. Ānanda im lặng nhận lời. (đoạn 1–2)
- 2. Ānanda đến, vị ni trùm đầu nằm trên giường — Ānanda đắp y, cầm y bát đi đến. Thấy Tôn giả từ xa, Tỷ-kheo-ni ấy trùm đầu và nằm trên giường. Tôn giả ngồi trên chỗ đã soạn sẵn rồi nói pháp. (đoạn 3)
- 3. Nêu tổng quát bốn điều: đồ ăn, ái, kiêu mạn, dâm dục — Thân này do đồ ăn, do ái, do kiêu mạn tác thành, y cứ vào chúng và cần đoạn tận chúng; thân này do dâm dục tác thành, và dâm dục thì Thế Tôn nói đến sự phá đổ cây cầu. (đoạn 4)
- 4. Giải thích: y cứ đồ ăn mà đoạn tận đồ ăn — Tỷ-kheo như lý quán sát thọ dụng món ăn không phải để vui đùa, đam mê, trang sức, tự làm đẹp, mà chỉ để thân được sống lâu, khỏi bị thương hại, hỗ trợ Phạm hạnh; sau một thời gian, dầu y cứ đồ ăn vẫn không đắm trước đồ ăn. (đoạn 5)
- 5. Giải thích: y cứ ái mà đoạn tận ái — Nghe có vị Tỷ-kheo đã đoạn tận lậu hoặc, chứng vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát; vị ấy khởi mong cầu mình cũng được như vậy; sau một thời gian, dầu y cứ vào ái, đoạn tận ái. (đoạn 6)
- 6. Giải thích: y cứ kiêu mạn mà đoạn tận kiêu mạn — Nghe vị Tỷ-kheo kia đã chứng vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát, vị ấy suy nghĩ "Vậy sao ta không như vậy?"; sau một thời gian, dầu y cứ vào kiêu mạn, đoạn tận kiêu mạn. (đoạn 7)
- 7. Dâm dục: phá đổ cây cầu, không mượn làm phương tiện — Thân này do dâm dục tác thành; dâm dục, sự phá đổ cây cầu được Thế Tôn nói đến — không có lối "y cứ mà đoạn tận" như ba điều trên. (đoạn 8)
- 8. Vị Tỷ-kheo-ni phát lộ tội, Ānanda chấp nhận — Vị ni đứng dậy, đảnh lễ, xin phát lộ tội. Ānanda xác nhận đó là lỗi, và chấp nhận vì đã thấy lỗi là lỗi và như pháp phát lộ; đó là sự tăng trưởng trong Luật của bậc Thánh. (đoạn 9)
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| bhikkhunī | Tỷ-kheo-ni; vị nữ tu đã thọ giới cụ túc | |
| āhāra | đồ ăn, thức ăn, món ăn nuôi thân | Bản Minh Châu dịch là "đồ ăn"; Sujato: food |
| taṇhā | ái, khát ái, lòng tham muốn | |
| māna | kiêu mạn, tâm so đo hơn kém | |
| methuna | dâm dục, hành dâm | |
| setughāta | sự phá đổ cây cầu; dứt tuyệt hẳn, không còn lối trở lại | Sujato dịch thoát: "breaking off everything to do with sex" |
| paṭisaṅkhā yoniso | như lý quán sát; xét kỹ đúng nguồn gốc trước khi thọ dụng | |
| brahmacariya | Phạm hạnh; đời sống thanh tịnh của người tu | |
| āsavānaṁ khayā | do đoạn diệt các lậu hoặc | |
| cetovimutti / paññāvimutti | tâm giải thoát / tuệ giải thoát | |
| anāsava | vô lậu; không còn lậu hoặc | |
| abhiññā | thắng trí; trí chứng biết trực tiếp | |
| accaya | tội, lỗi lầm đã phạm | |
| paṭikaroti | phát lộ, sám hối, sửa chữa như pháp | |
| saṁvara | ngăn giữ, phòng hộ trong tương lai | |
| ariyassa vinaye | trong Luật của bậc Thánh | |
| Ghositārāma | khu vườn (tinh xá) Ghosita ở Kosambī |
Xin thưa duyên khởi của bài kinh này rất người, và có một chi tiết hơi khó nói mà kinh vẫn giữ nguyên.
Một vị Tỳ-kheo-ni BỊ BỆNH NẶNG, sai người đến thưa với Tôn giả Ānanda, xin ngài “VÌ LÒNG TỪ MẪN” đến thăm. Ngài IM LẶNG NHẬN LỜI và đi tới.
Nhưng khi thấy Tôn giả từ xa đi đến, vị ni ấy lại TRÙM ĐẦU NẰM TRÊN GIƯỜNG.
Xin thưa: đó là một thái độ KHÔNG ĐÚNG PHÁP, và cuối bài chính vị ni ấy sẽ nhận đó là lỗi. Nhưng xin để ý cách Tôn giả Ānanda xử.
Ngài KHÔNG quở. Ngài KHÔNG hỏi vì sao. Ngài KHÔNG bỏ về. Ngài “ngồi xuống trên chỗ đã soạn sẵn” và THUYẾT PHÁP.
Xin thưa con thấy đó là một bài học lớn cho anh chị em Huynh Trưởng. Người ta đang bệnh, đang khổ, và cư xử không phải. Ngài xử bằng cách CỨ LÀM VIỆC CỦA MÌNH cho tử tế.
Rồi tới nội dung. Ngài nêu BỐN điều làm thành thân này: ĐỒ ĂN (āhāra), ÁI (taṇhā), KIÊU MẠN (māna), và DÂM DỤC (methuna).
Và với ba điều đầu, ngài dùng một công thức nghe rất lạ tai: “thân này do ĐỒ ĂN được tác thành, Y CỨ VÀO đồ ăn; đồ ăn CẦN PHẢI ĐOẠN TẬN” — rồi chỉ cách Y CỨ VÀO CHÍNH NÓ mà đoạn tận nó.
Y CỨ ĐỒ ĂN MÀ ĐOẠN TẬN ĐỒ ĂN: Tỷ-kheo “NHƯ LÝ QUÁN SÁT thọ dụng món ăn KHÔNG PHẢI để vui đùa, KHÔNG PHẢI để đam mê, KHÔNG PHẢI để trang sức, KHÔNG PHẢI để tự làm đẹp mình, mà CHỈ ĐỂ thân này được sống lâu, được bảo dưỡng, khỏi bị thương hại, ĐỂ HỖ TRỢ PHẠM HẠNH”. Rồi “sau một thời gian, DẦU CHO Y CỨ VÀO ĐỒ ĂN, VẪN KHÔNG ĐẮM TRƯỚC ĐỒ ĂN”.
Xin thưa: người tu KHÔNG bỏ ăn. Vẫn ăn mỗi ngày — vẫn “y cứ vào đồ ăn”. Cái bỏ được là sự ĐẮM TRƯỚC.
Y CỨ ÁI MÀ ĐOẠN TẬN ÁI — chỗ này mới thật hay. Tỷ-kheo NGHE nói vị Tỷ-kheo kia đã đoạn tận lậu hoặc, chứng vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Vị ấy liền KHỞI MONG CẦU: “thật vậy, TA CŨNG sẽ chứng đạt như vậy”. Rồi “sau một thời gian, DẦU Y CỨ VÀO ÁI, ĐOẠN TẬN ÁI”.
Xin thưa cái mong cầu ấy CŨNG LÀ ÁI — kinh gọi thẳng như vậy, không tô vẽ. Nhưng nó là thứ ái ĐƯA MÌNH ĐI TỚI CHỖ HẾT ÁI. Như chiếc thuyền đưa người qua sông: qua rồi thì bỏ thuyền lại.
Y CỨ KIÊU MẠN MÀ ĐOẠN TẬN KIÊU MẠN: nghe vị kia đã chứng, vị ấy suy nghĩ: “VẬY SAO TA KHÔNG NHƯ VẬY?” Rồi “sau một thời gian, DẦU Y CỨ VÀO KIÊU MẠN, ĐOẠN TẬN KIÊU MẠN”.
Xin thưa bốn chữ “VẬY SAO TA KHÔNG NHƯ VẬY?” là chỗ con thích nhất trong cả bài kinh. Đó rõ ràng là tâm SO ĐO — kinh không gọi nó bằng tên nào đẹp hơn. Nhưng chính cái so đo ấy làm người ta chịu ngồi xuống mà tu.
Và đó là điều rất an ủi cho người mới tu, con nghĩ vậy. Ta thường thấy mình phát tâm vì những lý do KHÔNG THUẦN — vì thấy người ta hơn mình, vì muốn được như ai đó, vì không chịu thua. Bài kinh KHÔNG chê những tâm ấy. Nó nói: cứ mượn chính nó mà đi, rồi tới lúc sẽ bỏ được nó.
Riêng điều thứ tư thì KHÁC. Đối với DÂM DỤC, kinh KHÔNG nêu lối “y cứ mà đoạn tận”, mà chỉ nói: “thân này do dâm dục tác thành, dâm dục, SỰ PHÁ ĐỔ CÂY CẦU được Thế Tôn nói đến”.
Chữ Pāli là SETUGHĀTA — “phá đổ cây cầu”. Nghĩa là dứt hẳn, KHÔNG CÒN LỐI TRỞ LẠI.
Xin thưa rõ để anh chị em khỏi giảng quá lời: cách phân biệt “ba điều kia mượn được, riêng điều này thì không” là điều ĐỌC RA ĐƯỢC TỪ BỐ CỤC bài kinh — chứ bản kinh không nói thành câu rằng “dâm dục không thể mượn làm phương tiện”. Kinh chỉ đơn giản KHÔNG đưa ra lối ấy cho điều thứ tư.
Và bài kinh kết bằng một cảnh rất đẹp. Vị Tỳ-kheo-ni ĐỨNG DẬY, ĐẢNH LỄ, và tự phát lộ: “Một lỗi con đã vi phạm, thưa Tôn giả, VÌ NGU ĐẦN, VÌ SI MÊ, VÌ BẤT THIỆN. Mong Tôn giả chấp nhận cho con tội lỗi này là một tội lỗi ĐỂ CON NGĂN NGỪA TRONG TƯƠNG LAI!”
Và Tôn giả Ānanda đáp: “Này chị, như vậy LUẬT CỦA BẬC THÁNH ĐƯỢC TĂNG TRƯỞNG khi THẤY ĐƯỢC PHẠM TỘI LÀ PHẠM TỘI, và NHƯ PHÁP PHÁT LỘ để NGĂN GIỮ trong tương lai.”
Xin thưa chữ TĂNG TRƯỞNG ở đây rất đáng để ý. Ngài KHÔNG nói “không sao đâu”. Ngài cũng KHÔNG nói “chị đã sai rồi”. Ngài nói: việc chị vừa làm — nhận lỗi — CHÍNH LÀ SỰ TĂNG TRƯỞNG.
Xin thưa lời cuối cho anh chị em. Con nghĩ bài kinh này dạy hai việc rất dùng được. Một: biết mượn chính những tâm phàm của mình — mong cầu, so đo — làm bàn đạp, thay vì ngồi tự trách vì chưa thuần. Hai: biết nhận lỗi, và biết rằng nhận lỗi KHÔNG phải là thụt lùi — kinh gọi thẳng đó là TĂNG TRƯỞNG.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Mong cầu chứng đạt là tham, phải bỏ ngay.” Kinh gọi thẳng đó LÀ ÁI, nhưng dạy Y CỨ VÀO ÁI MÀ ĐOẠN TẬN ÁI — mượn chính nó làm phương tiện.
- “So đo với người khác thì hỏng.” Câu “Vậy sao ta không như vậy?” chính là kiêu mạn, và kinh dạy y cứ vào kiêu mạn mà đoạn tận kiêu mạn.
- “Y cứ đồ ăn mà đoạn tận đồ ăn nghĩa là nhịn ăn.” Kinh nói rõ: “sau một thời gian, DẦU CHO Y CỨ VÀO ĐỒ ĂN, vẫn KHÔNG ĐẮM TRƯỚC đồ ăn”. Vẫn ăn — cái bỏ là sự đắm trước.
- “Kinh nói dâm dục không thể mượn làm phương tiện.” Kinh KHÔNG nói thành câu như vậy; nó chỉ không đưa ra lối “y cứ mà đoạn tận” cho điều thứ tư, mà nói setughāta — phá đổ cây cầu. Cách phân biệt là đọc ra từ bố cục.
- Ngành Oanh. Dạy đoạn cuối: biết nhận lỗi là mình LỚN LÊN, không phải mình thua.
- Ngành Thiếu. Học câu “Vậy sao ta không như vậy?” — so đo mà biết dùng thì thành sức đẩy.
- Ngành Thanh và Huynh Trưởng. Học cách Tôn giả Ānanda xử khi người ta cư xử không phải: không quở, không bỏ về, cứ làm việc mình tới nơi.
- Ai thuyết bài kinh này, và cho ai?
- Bốn điều làm thành thân này là gì?
- “Y cứ vào ái mà đoạn tận ái” nghĩa là sao?
- Ānanda gọi việc nhận lỗi là gì?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 2 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
