Một vị Bà-la-môn thấy dấu chân có hình bánh xe in trên đường, lần theo, rồi hỏi: Ngài là tiên? là Càn-thát-bà? là Dạ-xoa? là loài Người? — bốn lần đều được trả lời KHÔNG. Câu đáp cuối cùng là một trong những câu nổi tiếng nhất của kinh tạng: “Ta là Phật, hãy như vậy thọ trì.”
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — Tăng Chi Bộ, Chương Bốn Pháp, kinh 36
- Phẩm — Bánh Xe (Cakkavagga), bài thứ sáu
- Nơi chốn — trên đường giữa hai làng Ukkaṭṭhā và Setabbya
- Bản Việt — Hoà thượng Thích Minh Châu, nhan đề Tùy Thuộc Thế Giới
Kinh Doṇa nằm trong Tăng Chi Bộ, Chương Bốn Pháp, Phẩm Bánh Xe (Cakkavagga), là bài kinh thứ sáu của phẩm. Bối cảnh rất giản dị: Thế Tôn đang đi bộ trên con đường giữa hai làng Ukkaṭṭhā và Setabbya. Cùng đi trên con đường ấy có Bà-la-môn Doṇa. Vị Bà-la-môn này thấy dấu chân Thế Tôn in trên đường có hình bánh xe ngàn căm, đủ vành, đủ trục, đầy đủ mọi tướng; ông kinh ngạc nghĩ rằng đây không thể là dấu chân của loài Người. Doṇa lần theo dấu chân, gặp Thế Tôn đang ngồi kiết-già dưới một gốc cây, thân thẳng, đặt niệm trước mặt, các căn tịch tịnh, tâm ý tịch tịnh, như một con voi (nāga) đã được điều phục và phòng hộ. Từ hình ảnh ấy mới sinh ra cuộc đối thoại nổi tiếng: Doṇa lần lượt hỏi Ngài có phải là chư Thiên, là Càn-thát-bà (gandhabba), là Dạ-xoa (yakkha), hay là loài Người; cả bốn lần Thế Tôn đều trả lời là không — nguyên văn Pāli dùng thì tương lai (bhavissāmi), ý rằng Ngài sẽ không còn tái sanh vào các loài ấy nữa. Doṇa bối rối, lặp lại cả bốn câu hỏi và hỏi thẳng: vậy Tôn giả là gì? Thế Tôn trả lời bằng lý do đoạn tận lậu hoặc (āsava): những lậu hoặc mà nếu chưa đoạn tận thì có thể khiến Ngài trở thành chư Thiên, Càn-thát-bà, Dạ-xoa hay loài Người, nay đã được chặt đứt từ gốc rễ, làm cho không thể sanh khởi trong tương lai. Rồi Ngài nói ví dụ hoa sen: hoa sen xanh, hồng, trắng sanh trong nước, lớn lên trong nước, nhưng vươn lên khỏi nước và không bị nước thấm ướt; cũng vậy, Ngài sanh ra và lớn lên trong đời, nhưng sống chinh phục đời, không bị đời thấm ướt. Ngài kết luận: "Ta là Phật, hãy như vậy thọ trì." Bài kinh kết thúc bằng bài kệ lặp lại ý ấy, với câu thường được trích nhất: như hoa sen trắng không bị nước thấm ướt, đời không thấm ướt Ta, do vậy Ta là Phật. Đây là bài kinh rất thích hợp để dạy đoàn sinh về ý nghĩa chữ "Phật" và về hạnh sống giữa đời mà không nhiễm đời.
Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn
- 1. Duyên khởi: dấu chân bánh xe trên đường — Thế Tôn và Bà-la-môn Doṇa cùng đi trên con đường giữa Ukkaṭṭhā và Setabbya. Doṇa thấy dấu chân Thế Tôn có bánh xe một ngàn cọng, đủ vành đủ trục, liền nghĩ đó không phải dấu chân loài Người. Thế Tôn rời đường, ngồi kiết-già dưới một gốc cây, thân thẳng, đặt niệm trước mặt; Doṇa lần theo dấu chân, thấy Ngài các căn tịch tịnh, tâm ý tịch tịnh như con voi đã điều phục, rồi đi đến hỏi chuyện. (an4.36:1.1–1.9)
- 2. Bốn câu hỏi: chư Thiên, Càn-thát-bà, Dạ-xoa, loài Người — Doṇa lần lượt hỏi Thế Tôn có phải là tiên (deva), Càn-thát-bà (gandhabba), Dạ-xoa (yakkha), loài Người (manussa); mỗi lần Thế Tôn đều đáp: không phải. (an4.36:2.1–2.8)
- 3. Doṇa lặp lại và hỏi: vậy Tôn giả là gì? — Doṇa nhắc lại cả bốn câu hỏi và bốn câu trả lời, rồi hỏi thẳng sở hành của Ngài là gì và Tôn giả là gì. (an4.36:3.1–3.9)
- 4. Trả lời: lậu hoặc đã đoạn tận — ví dụ hoa sen — "Ta là Phật" — Thế Tôn dạy: các lậu hoặc mà do chưa đoạn tận thì có thể khiến Ngài thành chư Thiên, Càn-thát-bà, Dạ-xoa hay loài Người, nay đã được chặt đứt từ gốc rễ, làm thành như thân cây ta-la, không thể sanh khởi trong tương lai. Ngài nêu ví dụ hoa sen xanh, hồng, trắng sanh và lớn trong nước mà không bị nước thấm ướt, rồi kết: "Này Bà-la-môn, Ta là Phật, hãy như vậy thọ trì." (an4.36:4.1–4.5)
- 5. Bài kệ kết thúc — Bài kệ lặp lại: với lậu hoặc chưa đoạn có thể sanh làm tiên, Càn-thát-bà, Dạ-xoa hay vào thai người; nay lậu hoặc đã tận, bị phá hủy trừ khử; như sen trắng không bị nước thấm ướt, đời không thấm ướt Ta, do vậy Ta là Phật. (an4.36:5.1–6.4; kết "Chaṭṭhaṁ" — bài thứ sáu)
Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.
gandhabbo vā vihaṅgamo;
Yakkhattaṁ yena gaccheyyaṁ,
manussattañca abbaje;
Te mayhaṁ āsavā khīṇā,
viddhastā vinaḷīkatā.
Ta có thể là tiên,
Có thể Càn-thát-bà,
Có thể là loài chim
Hay đi đến Dạ-xoa,
Hay vào trong thai người,
Với Ta lậu hoặc tận,
Bị phá hủy, trừ khử
Toyena nupalippati;
Nupalippāmi lokena,
Tasmā buddhosmi brāhmaṇā”ti.
Không bị nước thấm ướt,
Đời không thấm ướt Ta,
Do vậy Ta được gọi,
Ta là Phật Chánh giác,
Hỡi này Bà-la-môn.
| Chữ Pāli | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| āsava | lậu hoặc | Bản Minh Châu dịch là "lậu hoặc"; là điều mà khi chưa đoạn tận thì còn đưa đến tái sanh làm chư Thiên, Càn-thát-bà, Dạ-xoa hay loài Người. |
| deva | chư Thiên / tiên | Trong bản Minh Châu đoạn đối thoại dịch là "tiên", trong đoạn trả lời dịch là "chư Thiên". |
| gandhabba | Càn-thát-bà | |
| yakkha | Dạ-xoa | |
| manussa | loài Người | |
| puṇḍarīka | bông sen trắng | |
| uppala | bông sen xanh | |
| paduma | bông sen hồng | |
| anupalitta | không bị thấm ướt, không nhiễm | anupalitto lokena — "không bị đời thấm ướt". |
| nāga | con voi (đã được điều phục) | Hình ảnh so sánh Thế Tôn ngồi dưới gốc cây, các căn tịch tịnh. |
| buddha | Phật, bậc giác ngộ | "Buddhoti maṁ, brāhmaṇa, dhārehi" — "Ta là Phật, hãy như vậy thọ trì". |
| ucchinnamūla, tālāvatthukata | chặt đứt từ gốc rễ, làm thành như thân cây ta-la | Công thức quen thuộc chỉ sự đoạn tận triệt để. |
Xin thưa trước, đây là bài kinh mà bối cảnh cũng đẹp như nội dung. Không có tinh xá, không có pháp hội — chỉ có một con đường quê giữa hai làng, và hai người đi bộ.
Vị Bà-la-môn Doṇa đi sau, thấy dấu chân in trên đường có hình BÁNH XE NGÀN CỌNG, đủ vành, đủ trục, đầy đủ tất cả các tướng. Ông kinh ngạc: “Những dấu chân này không phải là của loài Người!”
Rồi ông lần theo dấu chân, và thấy Thế Tôn ngồi dưới một gốc cây. Kinh tả rất kỹ: ngồi kiết-già, thân thẳng, đặt niệm trước mặt, các căn tịch tịnh, tâm ý tịch tịnh, như một con voi đã được điều phục và phòng hộ.
Xin để ý một điều nhỏ mà cảm động: cái làm Doṇa dừng lại KHÔNG phải dấu chân, mà là DÁNG NGỒI. Dấu chân chỉ khiến ông tò mò; dáng ngồi mới khiến ông đặt câu hỏi.
Và rồi bốn câu hỏi. “Ngài là vị tiên?” — Không. “Là Càn-thát-bà?” — Không. “Là Dạ-xoa?” — Không. “Là loài Người?” — Không.
Xin thưa ngay chỗ rất dễ hiểu lầm ở đây, vì con thấy nhiều người vấp. Đức Phật KHÔNG nói Ngài là một thứ siêu nhiên nào đó. Trong nguyên văn Pāli, các câu ấy dùng THÌ TƯƠNG LAI (bhavissāmi) — “Ta sẽ không là…”.
Nghĩa là câu hỏi không phải “ông thuộc giống loài nào”, mà là “ông SẼ TÁI SANH thành cái gì”. Và chính Đức Phật giải thích như vậy ở câu kế tiếp — Ngài không để cho lời mình bị hiểu thành huyền bí.
Lời giải thích ấy rất gọn: là do LẬU HOẶC đã đoạn tận. Những lậu hoặc mà nếu chưa đoạn thì có thể khiến Ngài thành chư Thiên, Càn-thát-bà, Dạ-xoa, hay loài Người, nay đã được chặt đứt TỪ GỐC RỄ, làm thành như thân cây ta-la, không thể sanh khởi trong tương lai.
Xin để ý hình ảnh “như thân cây ta-la”. Cây ta-la (thốt nốt) chặt ngọn là chết hẳn — không đâm chồi lại được như nhiều loài cây khác. Kinh dùng hình ảnh ấy để nói: không phải tạm dừng, mà là DỨT HẲN.
Rồi tới ví dụ hoa sen, là chỗ đẹp nhất của bài kinh. Hoa sen xanh, sen hồng, sen trắng SANH TRONG NƯỚC, LỚN LÊN TRONG NƯỚC, nhưng vươn lên khỏi nước và KHÔNG BỊ NƯỚC THẤM ƯỚT. Cũng vậy, Ngài sanh ra và lớn lên trong đời, nhưng sống chinh phục đời, không bị đời thấm ướt.
Xin thưa vì sao ví dụ này hay hơn người ta thường nghĩ. Nó KHÔNG nói hoa sen bỏ nước mà đi. Sen vẫn ở trong hồ, rễ vẫn cắm trong bùn, không có nước thì sen chết. Cái “không nhiễm” ấy không phải là sự tách rời — mà là một cách CÓ MẶT khác.
Và đó là điều rất đáng nói với anh chị em Huynh Trưởng. Chúng ta sống giữa đời, đi làm, nuôi con, trả nợ nhà. Bài kinh không bảo ta bỏ đi đâu cả — nó chỉ nói có thể ở ngay trong nước mà không ướt.
Rồi câu kết: “Này Bà-la-môn, TA LÀ PHẬT, hãy như vậy thọ trì.”
Xin dừng lại ở chữ PHẬT (buddha), vì đây là bài kinh dạy chữ ấy rõ nhất. Buddha nghĩa là NGƯỜI ĐÃ TỈNH, người đã giác ngộ. Không phải một chức vị, không phải một giống loài, không phải một vị thần.
Và xin để ý cách Ngài trả lời: Ngài không nói “Ta là bậc cao hơn tiên”. Ngài bỏ hẳn cái thang bậc mà Doṇa đang dùng để hỏi. Doṇa hỏi “ông ở nấc nào”; Ngài đáp rằng mình không còn đứng trên cái thang ấy nữa.
Bài kinh kết bằng bài kệ lặp lại ý ấy, với câu thường được trích nhất: như sen trắng không bị nước thấm ướt, đời không thấm ướt Ta — DO VẬY Ta là Phật.
Xin thưa hai chữ “DO VẬY” là chỗ con muốn bác để ý nhất. Ngài đưa ra một LÝ DO. Chữ “Phật” trong bài kinh này không phải một danh hiệu được ban tặng — mà là một kết luận rút ra từ một sự thật kiểm được: lậu hoặc đã hết.
Xin thưa lời cuối cho anh chị em. Khi các em hỏi “Phật là ai?”, con nghĩ bài kinh này là câu trả lời gọn nhất và chính Đức Phật tự nói. Không phải ông tiên. Không phải thần thánh. Là một NGƯỜI ĐÃ TỈNH DẬY — và vì đã tỉnh nên không còn bị đời làm ướt.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Đức Phật nói Ngài không phải là người, vậy Ngài là thần.” Ngược lại — Ngài bác cả bốn loài, kể cả chư Thiên. Nguyên văn Pāli dùng thì tương lai: ý là Ngài sẽ không còn TÁI SANH vào loài nào nữa, vì lậu hoặc đã đoạn tận.
- “Không nhiễm đời nghĩa là xa lánh đời.” Ví dụ hoa sen nói rõ điều ngược lại: sen SANH trong nước, LỚN trong nước, không rời nước — mà vẫn không bị nước thấm.
- “Phật là một danh hiệu tôn xưng.” Bài kệ nói “DO VẬY Ta là Phật” — có lý do đi kèm: lậu hoặc đã tận. Buddha nghĩa là “người đã tỉnh”.
- Ngành Oanh. Kể chuyện dấu chân trên đường, rồi hỏi các em: “Phật là ông tiên phải không?” — và đọc câu trả lời của chính Đức Phật.
- Ngành Thiếu. Học ví dụ hoa sen: vì sao sen không bỏ hồ mà đi?
- Ngành Thanh và Huynh Trưởng. Bàn về chữ “DO VẬY” trong bài kệ: chữ “Phật” trong đạo Phật được định nghĩa bằng cái gì?
- Doṇa thấy gì trên đường mà đi tìm Thế Tôn?
- Vì sao Đức Phật đáp “không” cả bốn lần?
- Ví dụ hoa sen nói lên điều gì?
- Chữ “Phật” nghĩa là gì?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Lượt soi ấy chỉ ra 2 chỗ cần xem lại; chỗ nào là lỗi thật thì chúng tôi đã sửa và ghi rõ ở Phần IV. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
