Kinh Người Đóng Xe

Người thợ đóng xe làm một bánh trong SÁU THÁNG TRỪ SÁU NGÀY, còn bánh kia gấp gáp trong SÁU NGÀY. Vua nhìn không thấy khác nhau chỗ nào. Nhưng đẩy cho chạy thì biết ngay. Và cuối bài, Đức Phật nói: người thợ ấy chính là Ngài.

Phần I · Xuất Xứ

Bộ — Tăng Chi Bộ, Chương Ba Pháp, kinh 15
Phẩm — Người Đóng Xe (Rathakāravagga)
Nơi chốn — Bāraṇasī, Isipatana, Vườn Nai — chính nơi chuyển Pháp luân lần đầu
Bản Việt — Hoà thượng Thích Minh Châu, nhan đề Người Đóng Xe Hay Pacetana

✦

Phần II · Bài Kinh Nói Gì

Kinh này Đức Phật nói tại Vườn Nai, Isipatana, gần thành Ba-la-nại — chính nơi Ngài chuyển Pháp luân lần đầu. Ngài kể một chuyện xưa: có vị vua tên Pacetana bảo người thợ đóng xe làm cho mình một cặp bánh xe mới, vì sáu tháng nữa sẽ có trận chiến. Người thợ nhận lời. Nhưng gần hết hạn — sáu tháng trừ sáu ngày — ông mới làm xong được một bánh xe. Vua hỏi, ông thưa rằng còn một bánh nữa, và xin làm nốt trong sáu ngày còn lại. Ông làm xong thật, rồi đem cả cặp bánh xe đến dâng vua. Vua nhìn hai bánh xe, không thấy khác nhau chỗ nào. Người thợ thưa: có khác, xin Đại vương hãy nhìn. Ông đẩy cho chạy bánh xe làm trong sáu ngày: nó chạy hết đà rồi xoay quanh vài vòng và rơi xuống đất. Ông đẩy bánh xe làm trong sáu tháng trừ sáu ngày: nó chạy hết đà rồi đứng lại như đang mắc vào trong trục xe. Vua hỏi vì sao. Người thợ đáp: bánh xe làm vội thì vành xe, căm xe, trục xe đều bị cong, có chỗ hỏng, có khuyết điểm; còn bánh xe làm kỹ thì không cong, không chỗ hỏng, không khuyết điểm. Rồi Thế Tôn dạy: chớ nghĩ người đóng xe thuở ấy là ai khác — chính là Ngài. Thuở ấy Ngài khéo léo về chỗ cong, chỗ hỏng, khuyết điểm của gỗ; nay Ngài là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, khéo léo về chỗ cong, chỗ hỏng, khuyết điểm của thân, của lời nói, của ý. Tỷ-kheo hay Tỷ-kheo ni nào chưa đoạn tận cái cong, cái hỏng, cái khuyết điểm nơi thân, lời, ý thì rời khỏi pháp luật này, như bánh xe làm trong sáu ngày; ai đã đoạn tận thì an trú trong pháp luật này, như bánh xe làm trong sáu tháng trừ sáu ngày. Cuối kinh, Ngài dạy phải học tập đoạn tận cái cong, cái hỏng, cái khuyết điểm của thân, lời nói và ý. Với Huynh Trưởng và đoàn sinh, đây là bài kinh rất gần: làm gấp cho xong thì bề ngoài trông giống nhau, nhưng đem ra dùng mới lộ chỗ cong vênh. Tu tập ba nghiệp thân — khẩu — ý cũng vậy.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

1. Duyên khởi — Thế Tôn ở Bàranàsi, Isipatana, Vườn Nai, gọi các Tỷ-kheo và bắt đầu nói (đoạn 1.1–1.5).
2. Vua Pacetana đặt làm cặp bánh xe — Vua bảo người đóng xe làm cặp bánh xe mới trong sáu tháng; sau sáu tháng trừ sáu ngày mới xong một bánh; bánh thứ hai được làm gấp trong sáu ngày còn lại và đem dâng vua; vua không thấy hai bánh khác nhau (đoạn 2.1–2.16).
3. Thử hai bánh xe — Bánh làm trong sáu ngày chạy hết đà rồi xoay quanh vài vòng và rơi xuống đất; bánh làm trong sáu tháng trừ sáu ngày chạy hết đà rồi đứng lại như mắc vào trục xe (đoạn 3.1–3.4).
4. Nguyên nhân: cong, hỏng, khuyết điểm nơi vành, căm, trục — Vua hỏi nhân duyên; người đóng xe giải thích vành xe, căm xe, trục xe bên cong hỏng khuyết điểm, bên thì không (đoạn 4.1–4.6).
5. Thế Tôn nhận mình chính là người đóng xe ấy — Xưa khéo léo về chỗ cong, chỗ hỏng, khuyết điểm của gỗ; nay là A-la-hán, Chánh Ðẳng Giác, khéo léo về chỗ cong, chỗ hỏng, khuyết điểm của thân, lời nói và ý (đoạn 5.1–5.6).
6. Áp dụng cho Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ni — Chưa đoạn tận thì rời khỏi pháp luật này như bánh xe sáu ngày; đã đoạn tận thì an trú trong pháp luật này như bánh xe sáu tháng trừ sáu ngày (đoạn 5.7 và 6.1).
7. Lời khuyên học tập — “Chúng tôi sẽ đoạn tận thân cong, thân hư hỏng, thân khuyết điểm…” — như vậy cần phải học tập (đoạn 7.1–7.3).

Phần III · Đoạn Trích

Mỗi đoạn ghi nguyên văn Pāli, rồi bản Việt, rồi bản tiếng Anh. Số bên trái là số đoạn trong kinh, để đối chiếu được.

AN 3.15:1.1

Ekaṁ samayaṁ bhagavā bārāṇasiyaṁ viharati isipatane migadāye.

Một thời Thế Tôn ở tại Bàranàsi, Isipatana, chỗ Vườn Nai, tại đấy, Thế Tôn gọi các Tỷ-kheo:

At one time the Buddha was staying near Varanasi in the deer park at Isipatana.

AN 3.15:2.1–2.4

“Bhūtapubbaṁ, bhikkhave, rājā ahosi sacetano nāma. Atha kho, bhikkhave, rājā sacetano rathakāraṁ āmantesi: ‘ito me, samma rathakāra, channaṁ māsānaṁ accayena saṅgāmo bhavissati. Sakkhissasi me, samma rathakāra, navaṁ cakkayugaṁ kātun’ti?

—Thuở xưa, này các Tỷ-kheo, có vị vua tên là Pacetana. Rồi, này các Tỷ-kheo, vua Pacetana cho gọi người thợ đóng xe: —“Này người đóng xe, sau sáu tháng, sẽ có trận chiến. Này người đóng xe, ông có thể làm cho ta một cặp bánh xe mới được không?”

“Once upon a time, there was a king named Pacetana. Then King Pacetana addressed his chariot-maker, ‘In six months’ time, my good chariot-maker, there will be a battle. Are you able to make me a new pair of wheels?’

AN 3.15:2.13–2.16

‘Yañca te idaṁ, samma rathakāra, cakkaṁ chahi māsehi niṭṭhitaṁ chārattūnehi yañca te idaṁ cakkaṁ chahi divasehi niṭṭhitaṁ, imesaṁ kiṁ nānākaraṇaṁ? Nesāhaṁ kiñci nānākaraṇaṁ passāmī’ti. ‘Atthesaṁ, deva, nānākaraṇaṁ. Passatu devo nānākaraṇan’ti.

—“Này người đóng xe, cái bánh xe này làm xong trong sáu tháng trừ sáu ngày và cái bánh xe này làm xong trong sáu ngày, có cái gì sai khác giữa hai cái này, ta không thấy có cái gì sai khác hết”. —“Có sự sai khác giữa hai cái này, thưa Ðại vương. Thưa Ðại vương, hãy nhìn sự sai khác”.

‘But, my good chariot-maker, what is the difference between the wheel that was finished in six days less than six months, and the wheel finished in just six days? Because I can’t see any difference between them.’ ‘But, Your Majesty, there is a difference. See now what it is.’

AN 3.15:3.1–3.4

Atha kho, bhikkhave, rathakāro yaṁ taṁ cakkaṁ chahi divasehi niṭṭhitaṁ taṁ pavattesi. Taṁ pavattitaṁ samānaṁ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṁ gantvā ciṅgulāyitvā bhūmiyaṁ papati. Yaṁ pana taṁ cakkaṁ chahi māsehi niṭṭhitaṁ chārattūnehi taṁ pavattesi. Taṁ pavattitaṁ samānaṁ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṁ gantvā akkhāhataṁ maññe aṭṭhāsi.

Rồi, này các Tỷ-kheo, người đóng xe đẩy cho chạy bánh xe được làm xong trong sáu ngày. Bánh xe ấy tiếp tục chạy cho đến khi sức đẩy (ban đầu) còn tồn tại rồi xoay quanh vài vòng và rơi xuống đất. Rồi nó đẩy cho chạy bánh được làm xong trong sáu tháng trừ sáu ngày. Bánh xe ấy tiếp tục chạy cho đến khi sức đẩy (ban đầu) còn tồn tại, rồi nó đứng lại như đang mắc vào trong trục xe.

Then the chariot-maker rolled forth the wheel that had been finished in six days. It rolled as far as the original impetus took it, then wobbled and fell down. Then he rolled forth the wheel that had been finished in six days less than six months. It rolled as far as the original impetus took it, then stood still as if fixed to an axle.

AN 3.15:4.3

‘Yamidaṁ, deva, cakkaṁ chahi divasehi niṭṭhitaṁ tassa nemipi savaṅkā sadosā sakasāvā, arāpi savaṅkā sadosā sakasāvā, nābhipi savaṅkā sadosā sakasāvā.

—“Thưa Ðại vương, cái bánh xe này được làm xong sau sáu ngày, vành xe bị cong, có chỗ hỏng, có khuyết điểm; các căm xe bị cong, có chỗ hỏng, có khuyết điểm, trục xe bị cong, có chỗ hỏng, có khuyết điểm.

‘The wheel that was finished in six days, Your Majesty, is crooked, flawed, and defective in rim, spoke, and hub.

AN 3.15:5.4–5.6

Ahaṁ tena samayena so rathakāro ahosiṁ. Tadāhaṁ, bhikkhave, kusalo dāruvaṅkānaṁ dārudosānaṁ dārukasāvānaṁ. Etarahi kho panāhaṁ, bhikkhave, arahaṁ sammāsambuddho kusalo kāyavaṅkānaṁ kāyadosānaṁ kāyakasāvānaṁ, kusalo vacīvaṅkānaṁ vacīdosānaṁ vacīkasāvānaṁ, kusalo manovaṅkānaṁ manodosānaṁ manokasāvānaṁ.

Trong thời ấy, ta chính là người đóng xe. Lúc bấy giờ, này các Tỷ-kheo, ta khéo léo về chỗ cong của gỗ, về chỗ hỏng của gỗ, về khuyết điểm của gỗ. Nay, này các Tỷ-kheo, ta là bậc A-la-hán, Chánh Ðẳng Giác, khéo léo về chỗ cong của thân, về chỗ hỏng của thân, về khuyết điểm của thân; khéo léo về chỗ cong của lời nói, về chỗ hỏng của lời nói, về khuyết điểm của lời nói; khéo léo về chỗ cong của ý, về chỗ hỏng của ý, về khuyết điểm của ý.

I myself was the chariot-maker at that time. Then I was skilled in the crooks, flaws, and defects of wood. Now that I am a perfected one, a fully awakened Buddha, I am skilled in the crooks, flaws, and defects of actions by body, speech, and mind.

AN 3.15:6.1

Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā kāyavaṅko pahīno kāyadoso kāyakasāvo, vacīvaṅko pahīno vacīdoso vacīkasāvo, manovaṅko pahīno manodoso manokasāvo, evaṁ patiṭṭhitā te, bhikkhave, imasmiṁ dhammavinaye, seyyathāpi taṁ cakkaṁ chahi māsehi niṭṭhitaṁ chārattūnehi.

Ðối với các Tỷ-kheo hay Tỷ-kheo ni nào, thân cong được đoạn tận, thân hư hỏng, thân khuyết điểm (được đoạn tận), lời nói cong … ý cong được đoạn tận, ý hư hỏng, ý khuyết điểm (được đoạn tận), như vậy, này các Tỷ-kheo, vị ấy an trú trong pháp luật này, ví như bánh xe ấy được làm xong sau sáu tháng trừ sáu ngày.

Whatever monk or nun has given up the crooks, flaws, and defects of body, speech, and mind is established in the teaching and training, just like the wheel that was finished in six days less than six months.

AN 3.15:7.1–7.3

Tasmātiha, bhikkhave, evaṁ sikkhitabbaṁ: ‘kāyavaṅkaṁ pajahissāma kāyadosaṁ kāyakasāvaṁ, vacīvaṅkaṁ pajahissāma vacīdosaṁ vacīkasāvaṁ, manovaṅkaṁ pajahissāma manodosaṁ manokasāvan’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabban”ti.

Do vậy, này các Tỷ-kheo, hãy học tập như sau: “Chúng tôi sẽ đoạn tận thân cong, thân hư hỏng, thân khuyết điểm, chúng tôi sẽ đoạn tận lời nói cong, lời nói hư hỏng, lời nói khuyết điểm, chúng tôi sẽ đoạn tận ý cong, ý hư hỏng, ý khuyết điểm”. Như vậy, này các Tỷ-kheo, các Thầy cần phải học tập.

So you should train like this: ‘We will give up the crooks, flaws, and defects of body, speech, and mind.’ That’s how you should train.

Phần IV · Thuật Ngữ & Giảng Giải

Chữ Pāli	Nghĩa	Ghi chú
rathakāra	người đóng xe, thợ làm xe	Tên phẩm: Rathakāravagga — Phẩm Người Ðóng Xe.
cakka	bánh xe	cakkayuga: cặp bánh xe.
nemi	vành xe
ara	căm xe (nan hoa)
nābhi	trục xe (ổ trục giữa bánh)	Bản Việt dịch là “trục xe”; bản Anh dịch là hub.
vaṅka	cong	kāyavaṅka: thân cong; vacīvaṅka: lời nói cong; manovaṅka: ý cong.
dosa	chỗ hỏng	Trong kinh này đi chung bộ ba vaṅka – dosa – kasāva.
kasāva	khuyết điểm
pahīna / appahīna	được đoạn tận / không được đoạn tận
dhammavinaya	pháp luật (giáo pháp và giới luật)
abhisaṅkhāra	sức đẩy (ban đầu)	Ở đây chỉ đà đẩy cho bánh xe chạy.
arahaṁ sammāsambuddho	bậc A-la-hán, Chánh Ðẳng Giác
isipatana migadāya	Isipatana, Vườn Nai	Nơi Thế Tôn chuyển Pháp luân lần đầu, gần Bàranàsi (Ba-la-nại).

Xin thưa trước một chi tiết về nơi chốn mà con thấy đáng để ý. Bài kinh này được nói tại VƯỜN NAI, Isipatana, gần Ba-la-nại — chính là nơi Đức Phật chuyển Pháp luân lần đầu tiên.

Và Ngài kể một câu chuyện rất đời, không có gì cao siêu: chuyện MỘT NGƯỜI THỢ và HAI BÁNH XE.

Vua Pacetana bảo người thợ đóng xe: “sau SÁU THÁNG sẽ có trận chiến. Ông có thể làm cho ta một cặp bánh xe mới được không?” Người thợ nhận lời.

Nhưng tới khi chỉ còn SÁU NGÀY — tức đã hết sáu tháng trừ sáu ngày — ông mới làm xong ĐƯỢC MỘT bánh. Ông xin làm nốt bánh kia trong sáu ngày còn lại. Và ông làm xong thật.

Rồi ông đem cả cặp tới dâng vua. Vua nhìn, và nói một câu rất thật: “có cái gì sai khác giữa hai cái này, TA KHÔNG THẤY CÓ CÁI GÌ SAI KHÁC HẾT”.

Xin dừng ở câu ấy, vì đó là chỗ đắt nhất của bài kinh. Vua không phải người ngu. Hai bánh xe THẬT SỰ trông giống hệt nhau. Cái khác nhau KHÔNG NHÌN THẤY ĐƯỢC.

Người thợ đáp: “CÓ sự sai khác, thưa Đại vương. Thưa Đại vương, HÃY NHÌN sự sai khác.” — rồi ông ĐẨY CHO CHẠY.

Bánh làm trong SÁU NGÀY: “tiếp tục chạy cho đến khi sức đẩy ban đầu còn tồn tại, rồi XOAY QUANH VÀI VÒNG và RƠI XUỐNG ĐẤT”.

Bánh làm trong SÁU THÁNG TRỪ SÁU NGÀY: “tiếp tục chạy cho đến khi sức đẩy ban đầu còn tồn tại, rồi nó ĐỨNG LẠI NHƯ ĐANG MẮC VÀO TRONG TRỤC XE”.

Xin thưa hình ảnh “ĐỨNG LẠI NHƯ ĐANG MẮC VÀO TRỤC XE” đẹp tới mức con đọc đi đọc lại. Bánh xe hết đà mà KHÔNG NGÃ. Nó dừng thẳng đứng, y như còn có cái trục vô hình giữ nó.

Và xin để ý: CẢ HAI bánh đều chạy hết đà như nhau. Chỗ khác nhau chỉ lộ ra ĐÚNG LÚC HẾT SỨC ĐẨY. Khi còn đà thì cái dở còn giấu được.

Vua hỏi vì sao. Người thợ đáp: bánh làm vội thì VÀNH XE, CĂM XE, TRỤC XE đều BỊ CONG, có CHỖ HỎNG, có KHUYẾT ĐIỂM; còn bánh làm kỹ thì không cong, không chỗ hỏng, không khuyết điểm.

Xin để ý ba chữ ấy lặp lại suốt bài kinh: CONG, HỎNG, KHUYẾT ĐIỂM. Và ba bộ phận: VÀNH, CĂM, TRỤC. Không phải một chỗ hỏng lớn — mà là ba chỗ, mỗi chỗ cong một chút.

Rồi tới câu kết mà con nghĩ ai nghe cũng giật mình: “Chớ nghĩ người đóng xe thuở ấy là ai khác — CHÍNH LÀ TA.”

Và Ngài nối hai đời lại với nhau bằng đúng ba chữ ấy: “Thuở ấy Ta khéo léo về chỗ CONG, chỗ HỎNG, KHUYẾT ĐIỂM CỦA GỖ; nay Ta là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, khéo léo về chỗ CONG, chỗ HỎNG, KHUYẾT ĐIỂM CỦA THÂN, CỦA LỜI NÓI, CỦA Ý.”

Xin thưa cách nối ấy rất khéo, và rất khiêm nhường. Ngài KHÔNG nói “xưa Ta là vua, là trời”. Ngài nói Ta là NGƯỜI THỢ. Và cái nghề Ngài đem sang được là NGHỀ NHÌN RA CHỖ CONG.

Rồi Ngài áp vào người tu: ai CHƯA đoạn tận cái cong, cái hỏng, cái khuyết điểm nơi thân, lời, ý thì “RỜI KHỎI pháp luật này, NHƯ BÁNH XE LÀM TRONG SÁU NGÀY”; ai ĐÃ đoạn tận thì “AN TRÚ trong pháp luật này, NHƯ BÁNH XE LÀM TRONG SÁU THÁNG TRỪ SÁU NGÀY”.

Và lời khuyên cuối: “CHÚNG TÔI SẼ ĐOẠN TẬN thân cong, thân hư hỏng, thân khuyết điểm…” — như vậy cần phải học tập.

Xin thưa một chi tiết về tên riêng, để anh chị em đối chiếu khỏi bối rối. Bản Pāli Mahāsaṅgīti ghi tên vua là SACETANA; bản Anh và bản Việt đều ghi PACETANA. Đây là dị bản tên riêng giữa các truyền bản, KHÔNG phải lỗi dịch. Trang này đã tải và đối chiếu cả ba nguồn.

Xin thưa lời cuối cho anh chị em, và con nghĩ bài này dạy được cho MỌI ngành. Vì hình ảnh của nó ai cũng hiểu ngay: LÀM GẤP CHO XONG thì bề ngoài trông y hệt — ĐEM RA DÙNG MỚI LỘ.

Và với chính anh chị em, con xin thưa một điều. Ba chỗ mà người thợ nói tới — VÀNH, CĂM, TRỤC — ứng đúng với THÂN, KHẨU, Ý. Một bánh xe cong ở một chỗ thôi cũng đủ ngã. Người giữ được thân và khẩu mà ý còn cong thì vẫn là bánh xe làm trong sáu ngày.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm

“Vua không tinh mắt nên không thấy khác nhau.” Hai bánh xe THẬT SỰ trông giống hệt nhau — cái khác nhau KHÔNG NHÌN THẤY ĐƯỢC, phải đẩy cho chạy mới lộ.

“Bánh xe dở thì chạy kém ngay.” CẢ HAI đều chạy hết đà như nhau. Chỗ khác nhau chỉ lộ ra ĐÚNG LÚC HẾT SỨC ĐẨY.

“Đức Phật kể chuyện tiền thân làm vua.” Ngài nói rõ: người đóng xe thuở ấy chính là Ngài — một NGƯỜI THỢ, và cái nghề mang sang được là nghề nhìn ra chỗ cong.

“Bản Pāli ghi tên vua khác là dịch sai.” Pāli ghi SACETANA, bản Anh và bản Việt ghi PACETANA — dị bản tên riêng giữa các truyền bản, đã đối chiếu cả ba nguồn.

Phần VI · Dùng Trong Sinh Hoạt Đoàn

Ngành Oanh. Kể chuyện hai bánh xe, rồi hỏi: làm bài vội cho xong với làm bài kỹ, nhìn có khác nhau không? Khi nào mới biết?

Ngành Thiếu. Học ba chữ CONG – HỎNG – KHUYẾT ĐIỂM ứng với thân, khẩu, ý.

Ngành Thanh và Huynh Trưởng. Bàn: vì sao cái dở chỉ lộ ra khi hết sức đẩy?

Phần VII · Câu Hỏi Thảo Luận

Hai bánh xe được làm trong bao lâu?

Vì sao vua không thấy khác nhau?

Ba chỗ hỏng của bánh xe là ba chỗ nào?

Người đóng xe thuở ấy là ai?

✦
Nguồn
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti — tệp dữ liệu gốc bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số. Bản tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu; bản tiếng Anh của Tỳ-kheo Sujato. Bài này đã qua một lượt soi lại độc lập. Muốn đọc trọn bài kinh, xin xem nguyên văn ba thứ tiếng. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.

Bố cục bài kinhTheo đúng thứ tự trong kinh văn

G.Đ.P.T Huyền Quang