Một ông vua hỏi một vị sư tên gì. Vị sư đáp — rồi nói thêm rằng không tìm thấy một con người nào ở đây cả. Ông vua phản bác, mà phản bác rất sắc: vậy ai nhận vật cúng, ai giữ giới, ai giết hại? Cuộc đối đáp sau đó là đoạn nổi tiếng nhất trong văn học Phật giáo — và vị sư kết lại bằng cách ghi công cho một vị Tỳ-kheo-ni.
Phần I · Xuất Xứ- Bộ — một trong ba tập mà bản Miến Điện thêm vào Tiểu Bộ (cùng với Chỉ Đạo Luận và Tạng Thích). Bản Tích Lan và Thái Lan KHÔNG xếp quyển này vào Tam Tạng — xin nhớ chỗ ấy khi trích dẫn
- Tám phần — từ Phần Duyên Khởi, Phần Ngoại Thuyết, Các Câu Hỏi Của Milinda, Câu Hỏi Nan Giải, Câu Hỏi Suy Luận, tới Câu Hỏi Ví Dụ và Phần Kết
- Chính bản kinh gọi tuỳ tùng của vua là yonaka — người Hy Lạp (Ionian). Đoạn mil 3.1.1:5.1 ghi pañcasatā yonakā — năm trăm người xứ Yonaka có mặt nghe cuộc đối đáp
- Ba bản đối chiếu, khớp từng đoạn — Pāli ấn bản Mahāsaṅgīti; bản Việt của Tỳ-khưu Indacanda; bản Anh của John Kelly
Vua Milinda hỏi: “Ngài đại đức được nhận biết bằng cách nào? Thưa ngài, ngài tên gì?” Ngài Nāgasena đáp rằng mình được gọi là Nāgasena, cha mẹ đặt tên như thế — rồi nói thêm một câu làm cả cuộc đối đáp bùng lên: “vả lại ‘Nāgasena’ cũng chỉ là từ phân biệt, tên thừa nhận, tên quy định, tên gọi thông thường, bởi vì không người nào được tìm thấy ở đây.” Bốn chữ Pāli ấy — saṅkhā · samaññā · paññatti · vohāro — xin nhớ, vì lát nữa chúng sẽ trở lại y nguyên, dành cho một thứ khác. Ông vua không chịu. Và xin thưa, lời phản bác của ông rất đáng nể, không phải lời cãi bướng: “Nếu không người nào được tìm thấy, vậy thì ai bố thí y phục vật thực cho ngài? Ai thọ dụng vật ấy? Ai trì giới? Ai chứng ngộ Đạo, Quả, Niết Bàn? Ai sát hại mạng sống?… Như thế thì không có thiện, không có bất thiện, không có người làm… nếu có người giết chết ngài, thì người ấy cũng không có tội giết hại… ngài cũng không có thầy tế độ, không có sự tu lên bậc trên.” Đó chính là lời buộc tội “đoạn diệt luận” mà bất cứ ai giảng vô ngã cũng sẽ gặp. Ông vua nêu nó ra đầy đủ và mạnh nhất có thể. Rồi ông truy từng phần: tóc là Nāgasena chăng? lông? móng? răng? da?… hết ba mươi hai thể trược, rồi tới năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Lần nào cũng: “Tâu đại vương, không phải.” Cuối cùng vua nói: “Thưa ngài, tôi hỏi mãi hỏi mãi mà không thấy Nāgasena. Vậy chỉ có tiếng ‘Nāgasena’ là Nāgasena thôi sao?”
Phần III · Cỗ XeNgài Nāgasena không trả lời. Ngài hỏi ngược lại: đại vương đi bộ tới hay đi xe tới? Vua đáp: đi xe. Ngài nói: “Vậy xin đại vương chỉ cho tôi cỗ xe.”
Rồi ngài hỏi từng bộ phận một — và đúng tám bộ phận, chúng tôi đếm hai cách trên nguyên bản: bảy câu hỏi riêng cộng với câu hỏi đầu, và chữ ghép ở đoạn 4.20 cũng gồm đúng tám thành phần:
| # | Pāli | Nghĩa | Đoạn |
|---|---|---|---|
| 1 | īsā | gọng xe | 4.4 |
| 2 | akkha | trục xe | 4.6 |
| 3 | cakka | bánh xe | 4.8 |
| 4 | rathapañjara | thùng xe | 4.10 |
| 5 | rathadaṇḍaka | cán cờ xe | 4.12 |
| 6 | yuga | ách xe | 4.14 |
| 7 | rasmi | dây cương | 4.16 |
| 8 | patodalaṭṭhi | gậy thúc ngựa | 4.18 |
Lần nào vua cũng đáp “không phải”. Rồi ngài hỏi hai câu chốt: gộp cả tám thứ lại có phải là cỗ xe không? — không phải. Ngoài tám thứ ấy ra có cỗ xe không? — cũng không. Ngài kết: “Tôi hỏi mãi hỏi mãi mà không thấy cỗ xe. Vậy chỉ có tiếng ‘cỗ xe’ là cỗ xe thôi sao?” — đúng câu vua vừa hỏi ngài, chỉ đổi chủ từ.
Năm trăm người Hy Lạp reo lên tán thưởng. Và ông vua không giận dỗi — ông tự nghĩ ra câu trả lời:
Xin để ý HÌNH DÁNG của câu trả lời. Ngài KHÔNG nói con người không có. Ngài nói chữ ấy vận hành y hệt cách chữ “cỗ xe” vận hành — mà chữ “cỗ xe” thì chẳng ai thấy khó dùng cả. Vẫn đi xe được, vẫn sửa xe được, vẫn bán xe được. Cái bị bác là “có một cái lõi đứng sau”, không phải cái xe.
Đây là chỗ mà gần như mọi bản kể lại đều bỏ mất. Ngay sau câu trên, ngài Nāgasena nói:
Vậy chúng tôi đi tìm bà. Câu kệ ấy nằm trong Tương Ưng Bộ, bài SN 5.10 — Tương Ưng Tỳ-Kheo-Ni. Chúng tôi so từng chữ bằng máy trên hai nguyên bản Pāli:
| Nguồn | Nguyên văn Pāli |
|---|---|
| Mil 3.1.1:8 | Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti; Evaṁ khandhesu santesu, hoti “satto”ti sammutī”ti. |
| SN 5.10:5 | Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti; Evaṁ khandhesu santesu, hoti sattoti sammuti. |
| ➜ GIỐNG HỆT TỪNG CHỮ, chỉ khác tiểu từ -ti đánh dấu lời trích dẫn. | |
Nhưng có MỘT chỗ không khớp, và chúng tôi ghi ra thay vì làm ngơ. Mi-Tiên nói bà Vajirā thốt câu ấy bhagavato sammukhā — “trước mặt đức Thế Tôn”. Còn SN 5.10 thì kể rõ: bà đi khất thực ở Sāvatthi, rồi vào rừng Andha nghỉ ban ngày MỘT MÌNH, và nói câu kệ ấy để đáp lại Ác ma — không có mặt Đức Phật ở đó. Câu kệ thì trùng khít; BỐI CẢNH thì hai bộ ghi khác nhau. Chúng tôi chưa đối chiếu Chú giải nên không kết luận bên nào đúng — chỉ nói rõ chỗ lệch.
Dù thế nào, điều đáng dạy vẫn còn nguyên: lập luận nổi tiếng nhất của triết học Phật giáo được CHÍNH bản kinh ghi công cho một vị Tỳ-kheo-ni — và bà nói câu ấy trước ngài Nāgasena chừng bốn thế kỷ.
Phần V · Chỗ Thường Hiểu Lầm- “Ví dụ cỗ xe là của ngài Nāgasena.” Chính ngài nói đó là lời của Tỳ-khưu-ni Vajirā, và câu kệ ấy có thật trong SN 5.10, trùng từng chữ. Ngài chỉ mở rộng nó thành một cuộc đối đáp.
- “Vậy đạo Phật nói con người không có thật.” Đó CHÍNH LÀ lời phản bác của nhà vua, và vị sư không nhận. Chữ ấy vận hành y như chữ “cỗ xe” — mà cỗ xe vẫn chở người đi được.
- “Vậy thì không có nghiệp, không ai chịu trách nhiệm.” Nhà vua đã nói đúng câu ấy, đầy đủ — và toàn bộ phần còn lại của quyển sách là để trả lời nó. Đừng dừng ở chương một.
- “Mi-Tiên Vấn Đáp là kinh chính thống ở mọi truyền thống.” Chỉ bản Miến Điện xếp nó vào Tiểu Bộ. Bản Tích Lan và Thái Lan thì không. Xin ghi rõ khi trích dẫn.
- “Nhà vua bị bắt bí.” Không. Ông TỰ nghĩ ra câu trả lời, và vị sư khen: “Lành thay, đại vương đã biết về cỗ xe.” Đây là hai người cùng tìm ra, không phải một người thắng một người thua.
- Ngành Oanh. Mang một chiếc xe đồ chơi tháo rời được. Tháo ra từng món, xếp thành đống, rồi hỏi: “Chiếc xe đi đâu rồi?” — không cần giảng thêm chữ nào.
- Ngành Thiếu. Diễn lại: một em làm vua, một em làm vị sư. Bắt em làm vua nói cho ĐỦ lời phản bác (ai bố thí, ai giữ giới, ai chịu tội) — chỗ ấy mới là bài học, chứ không phải câu đáp.
- Ngành Thanh. Chỉ ra chữ paṭicca — “tùy thuộc vào” — trong câu vua tự giải. Đó đúng là chữ trong paṭicca-samuppāda, lý Duyên Khởi. Vua đã tự đi tới lý Duyên Khởi mà chưa biết tên nó.
- Huynh Trưởng. Học CÁCH LÀM: ngài không giảng lý thuyết, mà hỏi ngược về một thứ người hỏi vốn đã hiểu rõ. Khi một em hỏi câu khó, hãy tìm “cỗ xe” của em ấy.
- Lời phản bác của nhà vua gồm những gì? Kể cho đủ.
- Kể tám bộ phận của cỗ xe.
- Câu kệ cỗ xe do ai nói trước nhất, và tìm thấy ở bài kinh nào?
- Chữ paṭicca nghĩa là gì, và giáo lý nổi tiếng nào dùng đúng chữ ấy?
- Vì sao “không tìm thấy một con người” KHÔNG đồng nghĩa với “bạn không tồn tại”?
Nguyên văn Pāli chép từ ấn bản Mahāsaṅgīti (tệp dữ liệu bilara-data của suttacentral.net, từng đoạn có đánh số). Bản tiếng Việt của Tỳ-khưu Indacanda; bản tiếng Anh của John Kelly — cả ba khớp từng đoạn, nên mọi đoạn trích trên trang đều đối chiếu được ba bản. Số tám bộ phận cỗ xe được đếm hai cách trên nguyên bản: bảy câu hỏi riêng (đoạn 4.6→4.18) cộng câu hỏi đầu về īsā (4.4) = 8; và chữ ghép ở đoạn 4.20 īsā-akkha-cakka-rathapañjara-rathadaṇḍa-yuga-rasmi-patodā cũng gồm đúng 8 thành phần. Câu kệ của Tỳ-khưu-ni Vajirā đã được so TỪNG CHỮ bằng máy giữa Mil 3.1.1:8 và SN 5.10:5 trong hai nguyên bản Pāli độc lập — trùng khít, chỉ khác tiểu từ -ti đánh dấu trích dẫn. Một chỗ hai bộ ghi KHÁC nhau, xin ghi rõ: Mi-Tiên nói bà thốt câu ấy bhagavato sammukhā (“trước mặt đức Thế Tôn”), trong khi SN 5.10 kể bà ở MỘT MÌNH trong rừng Andha, đối đáp với Ác ma; chúng tôi chưa đối chiếu Chú giải nên không kết luận bên nào đúng. Chi tiết “năm trăm người xứ Yonaka” lấy thẳng từ đoạn mil 3.1.1:5.1 (pañcasatā yonakā), không phải suy đoán lịch sử của chúng tôi. Thấy chỗ nào khác ấn bản in, xin báo cho chúng tôi.
