Bảy giác chi là gì?

Niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, hỷ giác chi, khinh an giác chi, định giác chi và xả giác chi. Chữ Pāli bojjhaṅga nghĩa là chi phần của sự giác ngộ — bảy phần hợp thành cái thấy, chứ không phải bảy bài tập rời nhau.

Khi tâm uể oải thì nên tu giác chi nào?

Theo Kinh Tương Ưng 46.53, khi tâm thụ động thì phải thời là tu trạch pháp, tinh tấn và hỷ — như người muốn nhen một ngọn lửa nhỏ thì ném cỏ khô, phân bò khô, củi khô vào và lấy miệng thổi. Lúc ấy không phải thời để tu khinh an, định và xả, vì đó là ném củi ướt vào một ngọn lửa còn yếu.

Thất Giác Chi — Lúc Nào Thổi Lửa, Lúc Nào Rắc Bụi

Q: Giác chi nào lúc nào cũng cần?

Niệm. Kinh Tương Ưng 46.53 kết lại bằng một câu ngắn: “Satiñca khvāhaṁ, bhikkhave, sabbatthikaṁ vadāmī” — “Nhưng đối với niệm, này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng lợi ích trong mọi trường hợp.” Sáu chi kia có lúc phải thời và có lúc không; niệm thì không có lúc nào là không phải thời.

Thất Giác Chi

Bảy chi phần — nhưng không bao giờ cả bảy cùng một lúc. Đức Phật nói rõ ba chi nào, vào lúc nào, và Ngài dùng một ngọn lửa để nói.

Bảy giác chi thường được trao cho một lớp học như một danh sách để thuộc: niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả. Thuộc bảy chi, tu bảy chi. Hầu như không ai được nói cho biết điều kế tiếp, mà điều kế tiếp mới là điều dùng được: không phải lúc nào cũng tu cả bảy — và Đức Phật đã nói điều ấy một cách rõ ràng hết mức.

Ngài nêu nó ra như một câu thách. Nếu các du sĩ ngoại đạo bảo rằng họ cũng dạy đúng điều mình dạy, thì — Ngài nói — hãy hỏi họ câu này: khi tâm thụ động, tu giác chi nào là không phải thời, và giác chi nào là phải thời? Còn khi tâm dao động, thì giác chi nào? Họ sẽ không cắt nghĩa được, Ngài nói, và sẽ rơi vào khó khăn.

Trích Chánh tạng — Tương Ưng Bộ 46.53, “Lửa”

“Trong khi tâm thụ động, này các Tỷ-kheo, trong khi ấy không phải thời là tu tập khinh an giác chi, định giác chi, xả giác chi. Vì sao? Khi tâm thụ động, thật khó làm tâm phát khởi nhờ những pháp này.”

“Ví như, này các Tỷ-kheo, một người muốn đốt lên một ngọn lửa nhỏ, người ấy ném vào đấy cỏ ướt, phân bò ướt, củi ướt, để ngọn lửa ấy giữa mưa, gió và rắc bụi lên trên; người ấy có thể nhen đỏ ngọn lửa nhỏ ấy không?” — “Thưa không, bạch Thế Tôn.”

Tương Ưng Bộ 46.53 — đọc nguyên văn ngay trên trang nhà

Rồi chiều ngược lại. Một cái tâm đang dao động là một đống lửa lớn đang cháy; trạch pháp, tinh tấn và hỷ chính là cỏ khô, phân bò khô, củi khô và cái miệng thổi vào. Ném mấy thứ ấy vào thì chẳng làm dịu được gì — mình đang cho nó ăn.

Tương Ưng Bộ 46.53 và 46.1

Hai kiểu ngày dở, hai thứ thuốc khác nhau

Cái làm cho đoạn kinh này thiết thực khác thường là nó gọi tên hai thất bại trông chẳng giống nhau chút nào, mà người ta cứ chữa như thể chúng là một. Một là ngày lì: ngồi xuống thấy trống không, không hứng, không nhấc lên nổi. Hai là ngày rối: ngồi xuống thấy tâm chạy cả chục hướng cùng lúc.

Lời khuyên thông thường cho cả hai đều giống nhau: hãy bình tĩnh, hãy tập trung, hãy buông xuống. Với trường hợp thứ hai, lời khuyên ấy đúng. Với trường hợp thứ nhất, nó đúng là củi ướt — và người ngoan ngoãn làm theo sẽ ngồi đó lì thêm, rồi kết luận rằng mình không có căn.

Với ngày lì, Chánh tạng kê thuốc ngược hẳn với hãy bình tĩnh: lấy một pháp ra mà xem xét cho kỹ, bỏ sức vào, và để cho một chút hoan hỷ khởi lên. Đọc một đoạn thật sự có nghĩa với mình. Làm một việc. Nhớ lại một cớ để mừng. Củi khô, và một cái miệng thổi vào.

Cái chi không bao giờ trái thời

Sáu trong bảy chi có lúc phải thời và có lúc không phải thời. Bài kinh kết lại bằng một câu ngắn về chi thứ bảy, và câu ấy đáng thuộc lòng.

Trích Chánh tạng — dòng cuối Tương Ưng Bộ 46.53

Satiñca khvāhaṁ, bhikkhave, sabbatthikaṁ vadāmī”ti.

“Nhưng đối với niệm, này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng lợi ích trong mọi trường hợp.”

Tương Ưng Bộ 46.53 — đọc nguyên văn ngay trên trang nhà

Chữ sabbatthika: cần khắp mọi nơi, dùng được trong mọi trường hợp. Niệm là cái mình không bao giờ đặt xuống, bởi vì chính nó cho mình biết hôm nay là ngày nào trong hai ngày kia. Thiếu nó thì đến việc nên thổi hay nên rắc bụi cũng không biết. Vì vậy niệm đứng đầu danh sách bảy chi, và đồng thời nằm dưới cả bảy.

Đáng ghi: lời dạy quân bình này là của chính Đức Phật

Trong bài về ngũ căn ngũ lực, chúng ta có ghi rằng cách ghép cặp quen thuộc — tín đối tuệ, tấn đối định, niệm đứng giữa — được trình bày trong Thanh Tịnh Đạo, một bộ luận thế kỷ thứ năm, chứ không có trong các bài kinh. Đoạn này là trường hợp ngược lại. Ở đây lời dạy quân bình nằm ngay trong Chánh tạng, do chính Đức Phật nói, đủ cả ví dụ lẫn chỗ ngoại lệ.

Với một anh chị Huynh Trưởng soạn bài, chỗ khác nhau ấy đáng giữ cho rõ — không phải để coi nhẹ các bộ luận, vốn cẩn thận và hữu ích, mà vì một em nhỏ được bảo rằng mọi thứ đều từ miệng Đức Phật rồi sau này biết ra không phải vậy thì mất nhiều hơn một cái chú thích.

Bảy chi ấy lấy gì mà sống

Một bài kinh nữa trong cùng chương đặt một câu hỏi thẳng: cái gì nuôi bảy chi này, và cái gì nuôi năm triền cái đang chặn chúng? Câu trả lời giản dị đến mức khó chịu.

Giác chi	Pāli	Việc của nó
Niệm	sati	Biết cái đang có mặt — không có lúc nào trái thời
Trạch pháp	dhammavicaya	Lật một pháp lên xem xét, thử cho ra lẽ
Tinh tấn	vīriya	Bỏ sức vào, và giữ sức ở đó
Hỷ	pīti	Cái nhấc lên khi việc tu bắt được
Khinh an	passaddhi	Thân tâm lắng xuống, thôi vùng vẫy
Định	samādhi	Gom lại một chỗ, không tán
Xả	upekkhā	Không nghiêng tới, không nghiêng lui

Bài kinh nói rằng món ăn của cả năm triền cái là phi như lý tác ý — ayoniso manasikāra — đặt lên những thứ dù sao cũng đang có mặt. Còn món ăn của cả bảy giác chi là như lý tác ý — yoniso manasikāra — đặt lên những thứ cũng dù sao đang có mặt y như vậy. Nguyên liệu là một. Khác nhau ở cái chú ý.

Tương Ưng Bộ 46.51 — đọc nguyên văn ngay trên trang nhà

Còn một điều nữa, lấy từ bài kinh mở đầu cả chương. Bảy chi ấy không lơ lửng. Một vị Tỷ-kheo lớn lên trong các pháp này là nhờ y cứ vào giới, an trú vào giới — như các loài rắn lớn ở Tuyết Sơn nuôi thân trong những hồ nhỏ rồi mới ra tới biển. Việc tu không bắt đầu ở toạ cụ. Nó bắt đầu ở giới.

Với một em đoàn sinh

Một em lớn từng bị bảo bình tĩnh lại và tập trung vào đúng vào cái ngày chẳng có gì để mà bình tĩnh — chỉ có sự trống rỗng — thì em ấy đã gặp củi ướt, và nhiều phần đã kết luận rằng lỗi ở mình. Đáng nói cho em nghe, bằng đúng những chữ này, rằng Đức Phật không nghĩ thế.

Còn trọn lời dạy này có thể trao đi trong một câu mà một em nhỏ sẽ giữ được: không ai thổi vào đống lửa mình đang muốn dập, và không ai ném củi ướt vào ngọn lửa mình đang muốn nhen. Thứ duy nhất mình mang theo vào cả hai trường hợp là biết mình đang có cái nào.